12 maja w historii wojskowości: początek drugiej bitwy o Charków, 1942

12 maja 1942 · 84 lata temu

Dwa plany na jeden występ

Wiosną 1942 roku front na południe od Charkowa wybrzuszał się w niemieckie linie w okolicy Izjumu. Oficjalna historia armii USA autorstwa Earla Ziemkego i Magny Bauer oraz studium ukraińskich historyków Iryny i Ołeksandra Awtuszenków z 2025 roku, którzy nazywają ten łuk występem barwenkowskim, opisują radziecki plan jako główne uderzenie z łuku i pomocnicze z rejonu Wołczańska.¹

Obie relacje różnią się w tym, kto naciskał na atak. Ziemke i Bauer powołują się na wspomnienia Wasilewskiego: szef Sztabu Generalnego Borys Szaposznikow wskazywał na ryzyko natarcia z kieszeni takiej jak łuk izjumski, ale Timoszenko przekonał Stalina, że operacja zakończy się „pełnym sukcesem” (przekład nasz). Awtuszenkowie piszą, że ostateczną decyzję podjęto na osobiste żądanie Stalina, i powołując się na wspomnienia Żukowa dodają, że odrzucił on ostrzeżenie Szaposznikowa o braku odwodów.²

Grupa Armii Południe feldmarszałka Fedora von Bocka przygotowywała własne uderzenie na łuk, operację Fridericus.³

Pierwsze dni

Rankiem 12 maja, piszą Ziemke i Bauer, radziecka 6. Armia, Grupa Bobkina i 28. Armia przeszły do natarcia; Awtuszenkowie podają tę samą datę. Zapis Haldera z tego dnia brzmi: „Silne ataki nieprzyjaciela pod Wołczańskiem i na odcinku VIII Korpusu przeciw 6. Armii, cel Charków. Nieprzyjaciel użył w każdym ataku 100 czołgów i odniósł znaczne początkowe sukcesy” (przekład nasz). Halder zanotował tego samego dnia, że 23. Dywizję Pancerną skierowano na front, a Ziemke i Bauer piszą, że Bock oddał ją ciężko walczącej 6. Armii.⁴

Radziecka Krótka historia, jak relacjonują Ziemke i Bauer, przypisuje atakującym przewagę zaledwie 3:2 w piechocie i 2:1 w czołgach w miejscach natarcia. Awtuszenkowie, powołując się na A. Hałuszkę i M. Kołomijca, przypisują Frontowi Południowo-Zachodniemu półtorakrotną przewagę w ludziach i ponad dwukrotną w czołgach.⁵

A jednak korpusy pancerne, które Timoszenko trzymał w odwodzie na rozwinięcie przełamania, nie weszły do walki w pierwszych dniach: według Ziemkego i Bauer nie wprowadził ich 14 maja, a według Awtuszenków rozkazał je wprowadzić dopiero o świcie 16 maja i nie zdążyły one dojść na wyznaczone rubieże. 14 maja Bock prosił o dywizje z grupy Kleista, by połatać front na południe od Charkowa, a Halder zapisał, że wniosek odrzucono: „Sytuację można przywrócić tylko uderzeniem z południa” (przekład nasz).⁶

Uderzenie Fridericusa

Rankiem 17 maja, piszą Ziemke i Bauer, Timoszenko wprowadził siły drugiego rzutu, a Kleist rozpoczął operację Fridericus; Awtuszenkowie podają, że Niemcy zaatakowali o 6 rano przy wsparciu 400 samolotów. Halder pisał, że natarcie Kleista „dobrze się rozpoczęło”, i dodał: „Nie możemy być całkiem pewni, że kryzys mamy za sobą, ale bardzo na to wygląda” (przekład nasz).⁷

„Niech wszystko zostanie, jak jest”

Ziemke i Bauer piszą, że rozkaz wstrzymania ofensywy trafił do 6. Armii i Grupy Bobkina wieczorem 19 maja; według Awtuszenków wydano go dopiero w drugiej połowie tego dnia, za osobistą zgodą Stalina.⁸

O to, kto zawinił, spierano się przez dziesięciolecia. Wspominając te wydarzenia w 1956 roku na XX Zjeździe partii, Nikita Chruszczow, który był członkiem Rady Wojennej frontu, mówił, że zadzwonił do Stalina, a ten rozmawiał z nim tylko za pośrednictwem Malenkowa. „Po takim »wysłuchaniu« naszej prośby”, mówił Chruszczow, „Stalin powiedział: »Niech wszystko zostanie, jak jest!«” (przekład nasz). Żukow, cytowany przez Ziemkego i Bauer, pisał, że „wersja, jakoby rada wojenna kierunku słała Stalinowi alarmujące meldunki, nie jest prawdziwa” (przekład nasz). Ich werdykt brzmi: „Bez względu na to, czy odpowiedzialność spoczywała na Stalinie, na radzie wojennej kierunku, na Timoszence czy na wszystkich trzech, Front Południowo-Zachodni rzeczywiście zbyt długo prowadził natarcie na południe od Charkowa” (przekład nasz).⁹

Kocioł się zamyka

Niemieckie kleszcze zamknęły się za łukiem w okolicy Bałakliji: według Ziemkego i Bauer niemieckie czołgi nawiązały tam kontakt z 6. Armią 22 maja, a wczesnym rankiem 23 maja dwie dywizje pancerne spotkały się na zachód od miasta; Awtuszenkowie umieszczają połączenie 23 maja na południe od Bałakliji. Halder zapisał 23 maja: „Kocioł pod Izjumem jest szczelnie zamknięty” (przekład nasz).¹⁰

Ziemke i Bauer piszą, że bitwa skończyła się rankiem 28 maja, a zapis Haldera z tego dnia brzmi: „Bitwa pod Charkowem i nad Dońcem zostaje zakończona z dużą zdobyczą w jeńcach i łupach” (przekład nasz). Awtuszenkowie datują operację na 12-29 maja.¹¹

Jeńcy i zdobycz

Podane tu liczby to dane niemieckie. Według Ziemkego i Bauer Armeegruppe Kleist i 6. Armia, po liczeniu, które trwało jeszcze kilka dni, stwierdziły, że wzięły 240 000 jeńców oraz zdobyły ponad 1200 czołgów i 2600 dział; Awtuszenkowie, powołując się na K. W. Bykowa, podają niemieckie dane: około 240 000 jeńców oraz 1249 czołgów i 2026 dział zniszczonych i zdobytych.¹²

Droga na Stalingrad

Ziemke i Bauer oceniają, że bez względu na przebieg bitwy charkowskiej „miała ona być dla Rosjan ślepą uliczką” (przekład nasz), bo niemieckie zaplecze zapełniało się dywizjami na ofensywę letnią. Hitler, piszą, uznał szybkość zwycięstwa za powód, by odłożyć tę ofensywę, operację Blau, na rzecz dwóch nowych operacji, Wilhelm i Fridericus II; Blau ruszyła 28 czerwca. O kampanii, która nastąpiła, piszemy w artykule o bitwie pod Stalingradem, a o całej wojnie na wschodzie w zestawieniu największych bitew frontu wschodniego.¹³