9 października w historii wojskowości: pokój chocimski, 1621, i bitwa pod Leśną, 1708

We wrześniu 1621 roku sułtan Osman II oblegał wojsko polsko-litewskie i sprzymierzonych z nim Kozaków zaporoskich w warownych obozach przy zamku chocimskim nad Dniestrem. Ich wódz, hetman wielki litewski Jan Karol Chodkiewicz, zmarł 24 września. Ostatni szturm generalny został odparty: Tretiak i Muzeum Historii Polski datują go na 28 września, kronikarze osmańscy przytaczani przez Hammera na 27 września. Obrońcom została jedna beczka prochu, piszą Tretiak i muzeum. Tego wieczoru, jak pisze Tretiak, na naradzie u królewicza Władysława postanowiono od razu wysłać posłów, póki odparcie szturmu było świeże, a prośba o pokój nie mogła uchodzić za oznakę strachu. Pojechali Stanisław Żórawiński i Jakub Sobieski, ojciec przyszłego króla Jana III.¹

Rokowania w czterech językach

Pierwsze posłuchanie posłów u wielkiego wezyra Dilavera Paszy Tretiak datuje na 1 października. Pośredniczyli hospodar wołoski Radu Mihnea i jego wysłannik Konstanty Wewelli. Nikt w polskim obozie nie znał tureckiego, pisze Tretiak, a według muzeum każdy punkt tłumaczono z polskiego na rumuński, potem na grecki i dopiero na turecki.²

Haraczu posłowie odmówili. Upominki można dać po przyjacielsku, mówili według Tretiaka, „ale żeby o nich w paktach wzmianka nie była, boby się to już znaczyło poddaństwo”. 3 października Dilaver zaczął od tego, „że kłaniać się ma mniejszy większemu”, i groził, że Tatarzy będą wojować przez całą zimę, a sułtan wróci na wiosnę; Żórawiński odparł, że w ręku Boga jeszcze, kto mniejszy, a kto większy, i wezyr zmienił ton.³

Cztery daty jednego pokoju

Źródła podają cztery daty. Hammer przytacza za kronikarzami osmańskimi 6 października, a za Tytlewskim 8 października, choć podany przez Tytlewskiego tekst traktatu uważa za całkowicie apokryficzny; pisze też, że dat obu stron nie da się pogodzić. Polski dziennik obozowy wydany przez Tretiaka notuje pod 7 października: „Przed wieczorem przymierze stanęło”. Tretiak pisze, że pakta wymieniono 9 października, i tę samą datę podają Anusik, Kołodziejczyk i muzeum. Tego wieczoru, jak pisze, obóz turecki rozbłysnął tysiącami świec, a Zaporożcy odpowiedzieli salwą. Sułtan lub jego wojsko odeszli 9 października według źródeł osmańskich przytaczanych przez Hammera, według Emecena i według muzeum, a 10 października według dziennika i Tretiaka.⁴

Według muzeum polski tekst nazywał świadczenia dla chana krymskiego tradycyjnymi upominkami, a osmański trybutem, więc każda ze stron mogła ogłosić sukces; o dwóch rozbieżnych wersjach pisze też Krzywy z Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie. Kołodziejczyk i Internet Encyclopedia of Ukraine wskazują Dniestr jako granicę, a wraz z Emecenem podają, że Chocim pozostawiono Mołdawii, lennu osmańskiemu. Wyprawę ogłoszono wielkim zwycięstwem, pisze Emecen; Sobieski zaś, według Tretiaka, uważał pokój tylko za pół zwycięstwa.⁵

Potwierdzenie w Stambule

Traktat przewidywał wysłanie wielkiego posła do Konstantynopola dla jego potwierdzenia. Zanim poseł wyruszył, janczarzy w maju 1622 roku obalili i zabili Osmana II. Krzysztof Zbaraski wyjechał 10 września 1622 roku, pisze Krzywy, z orszakiem około 1200 osób, Anusik o ponad tysiącu. W relacji Krzywego Turcy zgubili swój egzemplarz chocimskich paktów, a Zbaraski, pewny tego, kazał przerobić dokument i usunąć punkt o stałym pośle Rzeczypospolitej w Stambule; o haraczu nie było mowy.⁶

Hammer pisze, że pokój w 19 artykułach zawarto dopiero wtedy, gdy wielkim wezyrem został Mere Hüseyin Pasza, głównie dzięki pośrednictwu angielskiego posła, sir Thomasa Roe; data 18 lutego 1623 stoi na marginesie obok wiersza, który mówi zarówno o nominacji Merego Hüseyina, jak i o pokoju. Muzeum pisze, że pokój zaprzysiężono w 1623 roku, a osmański dokument wystawił młodszy brat Osmana, Murad IV. Zbaraski był w kraju już 23 maja 1623 roku, gdy pisał, „żem się tu już z przymierzem wrócił”.⁷