Bitwa na Morzu Jawajskim 1942: ostatnia walka Doormana

Opracowanie EBSCO nazywa bitwę na Morzu Jawajskim morską katastrofą aliantów i pierwszym pełnym starciem flot od czasów Jutlandii, bitwą trwającą ponad siedem godzin, stoczoną niemal wyłącznie przez okręty nawodne. Australian War Memorial ujmuje to prościej: zespół Doormana, słabszy w ogniu, nigdy nie dotarł do floty inwazyjnej. Bitwa zakończyła poważny opór sił morskich aliantów wobec japońskiego podboju Holenderskich Indii Wschodnich.²

Bitwa była częścią wojny na Pacyfiku. Poprzedziła ją bitwa w Cieśninie Makasarskiej na początku lutego 1942 roku, ocalałe okręty wyłapano 1 marca w II bitwie na Morzu Jawajskim, a w maju floty aliancka i japońska starły się znowu w bitwie na Morzu Koralowym.

Tło: ostatnia zapora

Pod koniec lutego 1942 roku alianci stracili już Hongkong, Malaje, Singapur i Borneo, a Filipiny upadały. Resztki ich okrętów w regionie zebrały się wokół Jawy, najbogatszej wyspy Holenderskich Indii Wschodnich i głównej zdobyczy japońskiej ofensywy na południe. Japonii chodziło o ropę, cynę i kauczuk; same pola naftowe Palembangu na Sumatrze, jak zaznacza opracowanie marynarki USA, dawały ponad połowę ropy Indii, a padły w połowie lutego. Teraz ku Jawie zbliżały się dwa japońskie zespoły inwazyjne, jeden z północnego wschodu przez Cieśninę Makasarską, drugi z zachodu, spod Bangki.³ › Bitwa w Cieśninie Makasarskiej, 1942

Dowództwo nad flotami alianckimi wokół Jawy objął holenderski wiceadmirał Conrad Helfrich, a na morzu zespołem uderzeniowym dowodził Doorman. Holendrzy postawili ostatnie miny wzdłuż północnego wybrzeża Jawy, jedno pole pod Surabają jeszcze w dniu bitwy.⁴

Siły i dowódcy

Połączony Zespół Uderzeniowy kontradmirała Karela Doormana miał holenderskie lekkie krążowniki „De Ruyter”, okręt flagowy, i „Java”, amerykański ciężki krążownik „Houston”, brytyjski ciężki krążownik „Exeter” i australijski lekki krążownik „Perth”. Niszczycielami były holenderskie „Kortenaer” i „Witte de With”, brytyjskie „Electra”, „Encounter” i „Jupiter” oraz cztery stare amerykańskie czterokominowce: „John D. Edwards”, „Alden”, „John D. Ford” i „Paul Jones”.⁵

Po południu 26 lutego Doorman spotkał się ze swoimi dowódcami, według EBSCO na jedynej odprawie przed bitwą, i uzgodnili przeczesanie wybrzeża w poszukiwaniu konwoju. Była to flota tylko z nazwy. Okręty czterech marynarek prawie nie miały okazji ćwiczyć razem i nie miały wspólnych książek sygnałowych ani doktryny taktycznej. EBSCO dodaje, że radar miał tylko „Exeter”, a rozkazy trzeba było tłumaczyć z niderlandzkiego na angielski; opracowanie marynarki USA z 1943 roku pisze, że sygnały szły lampą sygnałową otwartym angielskim tekstem albo holenderskim radiem na „Houstona”, który przekazywał je amerykańskim niszczycielom, i że w czasie bitwy łączność załamała się całkowicie.⁶

Naprzeciw stanęła osłona japońskiego Wschodniego Zespołu Inwazyjnego pod dowództwem kontradmirała Takagiego Takeo. Australian War Memorial podaje cztery krążowniki i 14 niszczycieli osłaniających 41 transportowców; EBSCO wymienia ciężkie krążowniki „Nachi” i „Haguro”, lekkie „Jintsu” i „Naka” oraz szesnaście niszczycieli, z których dwa zostały przy transportowcach. Japończycy mieli dwie rozstrzygające przewagi: wodnosamoloty nad polem walki, które korygowały ogień, i torpedy, które można było odpalać z ponad 20 000 jardów. EBSCO opisuje napędzaną tlenem torpedę Long Lance jako znacznie przewyższającą zasięgiem torpedy alianckie i niemal niezostawiającą śladu.⁷

Bitwa krok po kroku

Kontakt pod Surabają

26 i 27 lutego Doorman przeczesywał wybrzeże, nie znajdując konwoju, i po południu 27 lutego zawrócił do Surabai, by uzupełnić paliwo. Gdy jego okręty wchodziły już w tor wodny przez pole minowe, nowe meldunki umieściły konwój i jego osłonę przy wyspie Bawean. Doorman zawrócił kolumnę i nakazał pozostałym okrętom iść za sobą w morze.⁸

Obie strony dostrzegły się kilka minut po szesnastej. Japońskie krążowniki otworzyły ogień około 16.16 z bardzo dużej odległości, „Nachi” i „Haguro” z ponad 28 000 jardów, a krążowniki alianckie odpowiedziały po minucie lub dwóch. Przez pół godziny linie krążowników wymieniały salwy na mniej więcej równoległych kursach. Kilka japońskich pocisków, które trafiły okręty alianckie, nie wybuchło; „Houston” dostał niewybuchem kalibru 8 cali w maszynownię, a komandor Gordon z „Exetera” odnotował tę samą wadę na innych okrętach.⁹

Trafienie „Exetera”

Punktem przełomowym było około 17.08 trafienie pociskiem kalibru 8 cali w jedną z kotłowni „Exetera”. EBSCO przypisuje je „Nachi”, zapis ruchów „Haguro” w serwisie combinedfleet.com temu okrętowi. Komandor O. L. Gordon zameldował, że pocisk wyłączył sześć z ośmiu kotłów i zmniejszył prędkość okrętu najpierw do 11 węzłów, a potem najwyżej do 15 lub 16. „Exeter” wyszedł z linii, a płynące za nim krążowniki, sądząc, że wykonuje rozkaz, skręciły za nim, zostawiając „De Ruytera” samego, z kursem na nieprzyjaciela.¹⁰

W zamieszaniu torpeda trafiła holenderski niszczyciel „Kortenaer”, który przełamał się na pół i niemal natychmiast zatonął; combinedfleet.com i EBSCO przypisują ją „Haguro”. Japońskie niszczyciele wyszły z zasłony dymnej, by dobić „Exetera”. Brytyjski niszczyciel „Electra” kontratakował, by go osłonić, został unieruchomiony ogniem artylerii i zatonął. Doorman odesłał „Exetera” do Surabai w eskorcie „Witte de With”. Pięćdziesięciu ośmiu ludzi z „Electry” wyłowił następnego ranka amerykański okręt podwodny S-38.¹¹

W noc

Doorman uformował kolumnę na nowo i po ciemku próbował obejść japońskie okręty wojenne, by dotrzeć do transportowców. Cztery amerykańskie niszczyciele, by go osłonić, wystrzeliły torpedy z dużej odległości, bez trafienia, a każde natarcie na północ znów natrafiało na osłonę. Około wpół do ósmej alianckie krążowniki natknęły się na „Nachi” i „Haguro”, które zatrzymały się, by podjąć wodnosamoloty; japońskie krążowniki zdołały umknąć, ale w ostatniej chwili. Bez paliwa i torped amerykańskie niszczyciele wróciły około dwudziestej pierwszej do Surabai. Około 21.25 wyleciał w powietrze i zatonął brytyjski niszczyciel „Jupiter”; Pacific Wrecks i EBSCO wskazują jako przyczynę minę z holenderskiego pola postawionego tego samego dnia, a opracowanie marynarki USA z 1943 roku sądziło jeszcze, że trafiła go torpeda.¹²

Przepływając znów nad miejscem, w którym zatonął „Kortenaer”, Doorman kazał „Encounterowi” zatrzymać się i podjąć rozbitków; niszczyciel uratował ponad stu ludzi. Cztery krążowniki zostały bez ani jednego niszczyciela, wciąż z kursem na północ, ku konwojowi.¹³

Punkt zwrotny: nocne torpedy

Późnym wieczorem „Nachi” i „Haguro” znów odnalazły alianckie krążowniki. Około 23.32 torpeda z „Nachi” trafiła „Javę”, a torpeda z „Haguro” „De Ruytera”, i oba okręty stanęły w ogniu od rufy. Relacje różnią się co do tego, jak szybko poszły na dno: według combinedfleet.com „Java” zatonęła w ciągu kwadransa, a „De Ruyter” płonął jeszcze godzinami, do 28 lutego; według EBSCO „Java” zatonęła około półtorej godziny po trafieniu, a według opracowania marynarki USA z 1943 roku „De Ruyter” poszedł na dno w ciągu kilku minut. Australian War Memorial podaje, że zginął wraz z Doormanem i 344 członkami załogi. Ostatni rozkaz Doormana odesłał „Houstona” i „Pertha” do Batawii.¹⁴

Ilu zginęło na Morzu Jawajskim?

Nie ma jednej uzgodnionej liczby obejmującej wszystkie zatopione okręty alianckie. Sama holenderska marynarka straciła około 915 ludzi; taką liczbę podano w holenderskim parlamencie, a Muzeum Marynarki Wojennej w Den Helder liczy 918. Oba holenderskie krążowniki poszły na dno niemal z całymi załogami; z „De Ruyterem” zginęli Doorman i 344 marynarzy według Australijczyków, 345 według Holendrów.¹⁵

Dlaczego bitwa na Morzu Jawajskim była ważna?

Klęska pozbawiła aliantów trzonu sił morskich broniących Jawy i zakończyła ich poważny opór na morzu w Holenderskich Indiach Wschodnich. Japończycy wylądowali na Jawie następnego dnia, a kilka dni później Holendrzy skapitulowali, co otworzyło drogę do japońskiej okupacji wysp, dzisiejszej Indonezji.¹⁶

Bitwa opóźniła japoński desant na Jawę o jeden dzień, ale go nie powstrzymała. Alianckie meldunki o płonących i tonących japońskich krążownikach się nie potwierdziły: zapis combinedfleet.com pokazuje „Haguro”, uznanego przez alianckich artylerzystów za zatopionego, znów w walce 1 marca. W ciągu następnych dwóch dni wyłapano ocalałe okręty. „Houston” i „Perth” natknęły się w Cieśninie Sundajskiej na Zachodni Zespół Inwazyjny i zatonęły w pierwszych godzinach 1 marca, a uszkodzony „Exeter”, próbujący uciec z niszczycielami „Encounter” i „Pope”, został dopadnięty i zatopiony razem z eskortą. Do Australii dotarły tylko cztery amerykańskie niszczyciele.¹⁷ › II bitwa na Morzu Jawajskim, 1942

Dla wielu wyłowionych z wody udręka dopiero się zaczynała. Setki rozbitków z zatopionych okrętów, między innymi z holenderskich krążowników, „Houstona” i „Pertha”, spędziło resztę wojny w japońskiej niewoli, a wielu z nich nie wróciło do domu.¹⁸

Dziedzictwo i pamięć

Doormana obwiniano wówczas o złe decyzje. EBSCO zaznacza, że późniejsi historycy oceniają go łagodniej, jako dowódcę, który zrobił, co mógł, z flotą bez wspólnej doktryny, sygnałów i radaru, i który uparcie szukał walki z silniejszym przeciwnikiem; w Holandii jest bohaterem narodowym.¹⁹

Jego sygnał żyje własnym życiem. Opracowanie marynarki USA z 1943 roku podaje go jako „Am proceeding to intercept enemy unit. Follow me. Details later” (Idę przechwycić nieprzyjaciela. Za mną. Szczegóły później), a gazeta holenderskiego ministerstwa obrony jako rozkaz, by wszystkie okręty płynęły za nim. W holenderskiej pamięci sygnał zamienił się w Ik val aan, volg mij, „Atakuję, za mną”, a w 1945 roku rządowy plakat werbunkowy umieścił te słowa pod nazwiskiem Doormana.²⁰

Bitwa miała jeszcze jeden, gorzki rozdział. W 2016 roku wyprawa nurkowa zorganizowana na 75. rocznicę stwierdziła, że wraki „De Ruytera” i „Javy” zniknęły z dna, a z „Kortenaera” została tylko niewielka część. Okręty były mogiłami wojennymi ludzi, którzy w nich zginęli. Wspólne holendersko-indonezyjskie dochodzenie potwierdziło, że doszło do jakiejś formy nielegalnego złomowania, a oba państwa zgodziły się współpracować przy ochronie tego, co pozostało.²¹