Bitwa pod Ochmatowem 1644: Koniecpolski zatrzymuje Tatarów na granicy

Pamiętnikarz Stanisław Oświęcim, który jechał z wojskiem koronnym, patrzył, jak Tatarzy uciekają aż do zmroku. Konie mieli zmordowane, zapisał, i gdyby słońce świeciło jeszcze ze dwie godziny dłużej, żaden z nich by nie uszedł.²

Kto wygrał bitwę pod Ochmatowem i dlaczego?

Wygrała Rzeczpospolita Obojga Narodów. Hetman wielki koronny Stanisław Koniecpolski dzięki szpiegom wiedział o najeździe, zebrał ponad 19 tysięcy żołnierzy i zastąpił Tatarom drogę na samej granicy, zanim rozpuścili zagony. Tuhaj-bej, wprowadzony w błąd przez jeńca, przyjął bitwę na zmęczonych koniach, a polska jazda rozbiła jego ordę.³

Tło: pogranicze w ogniu

Najazdy tatarskie były prawdziwą zmorą południowo-wschodnich ziem Rzeczypospolitej. Chanat Krymski był lennikiem Imperium Osmańskiego, a jego zagony raz po raz wpadały na ziemie polskie. Prof. Jolanta Choińska-Mika tłumaczyła na antenie Polskiego Radia, że nie chodziło o podbój, tylko o łupy i jeńców, których można było sprzedać na tureckich targach niewolników. Zwykle wojsko koronne mogło jedynie ścigać ordę, gdy wracała na Krym obciążona łupem i jasyrem.⁴

Zima 1643 roku była groźna, bo na Krymie panował głód. Chanat był zubożały po ciężkich latach, a według Polskiego Radia sytuację pogorszyli jeszcze Kozacy zaporoscy, którzy uprowadzili tatarskie stada. Latem 1643 roku książę Jeremi Wiśniowiecki dopadł i rozbił jeden z zagonów, więc Tatarzy szukali odwetu. Na ich czele stanął Tuhaj-bej, bej perekopski, jeden z najważniejszych dostojników chanatu.⁵

Wyruszyli w środku zimy. Zanim doszli do granicy, ich konie od tygodni szły przez skuty mrozem step i były wyczerpane. W dniu bitwy miało to ogromne znaczenie.⁶

Chan Mehmed IV Girej nie poszedł z nimi. Miał sam poprowadzić wyprawę, lecz został na Krymie, a wojsko ruszyło pod Tuhaj-bejem, przy którym szedł doświadczony Murtaza aga. Jeńcy przesłuchani po bitwie powiedzieli Oświęcimowi, że chan kazał swoim wodzom odzyskać stada zabrane przez Kozaków, a na wojsko polskie nie nacierać; również Polskie Radio opisuje ordę, która miała zdobyć łupy i unikać większych starć.⁷

Tajemnicy nie udało się utrzymać. Pierwsze oddziały tatarskie zaczęły się zbierać na początku grudnia, a strona polska dowiedziała się o tym niemal od razu, bo Koniecpolski miał na pograniczu rozbudowaną siatkę szpiegów. Hetman spodziewał się ataku w grudniu lub na początku stycznia i ostrzegł szlachtę kresową, by była gotowa.⁸

Armie i dowódcy

Naprzeciw stał Stanisław Koniecpolski, hetman wielki koronny, weteran wojen ze Szwedami i Kozakami, w ocenie WielkiejHistorii jeden z najzdolniejszych wodzów Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wiedział, że Tatarzy nadciągają, ale nie wiedział, którym szlakiem. Rozdzielił więc siły wzdłuż granicy: Wiśniowieckiego wysłał nad Dniepr z Kozakami rejestrowymi, czyli żołnierzami na stałym żołdzie państwa, i częścią wojska kwarcianego. Sam miał około 10 tysięcy ludzi, a koncentrację wojska wyznaczył w Winnicy.⁹ › Stanisław Koniecpolski

Gdy wszyscy się zebrali, hetman miał pod komendą więcej ludzi niż kiedykolwiek wcześniej. Pieńkowski liczy ich na podstawie komputu z diariusza Oświęcima: ponad 19 tysięcy żołnierzy i 22 działa, choć WielkaHistoria podaje 24 działa. Większość stanowili nie żołnierze królewscy, lecz prywatne poczty magnatów kresowych, według Mirosława Nagielskiego aż 60 procent armii. Panowie ukrainni, bojąc się o swoje majątki, nie szczędzili pieniędzy na obronę. Obok nich szły pułki Kozaków rejestrowych, 4650 ludzi według komputu, a około 4 tysięcy według WielkiejHistorii.¹⁰

Liczebność Tatarów jest znacznie mniej pewna. Polskie Radio, a za Leszkiem Podhorodeckim także Pieńkowski, mówią o kilkunastu tysiącach dobrych jeźdźców. Leksykon bitew Jerzego Ronikiera szacuje całą wyprawę na około 30 tysięcy.¹¹

Decyzje wodzów

Koniecpolski nie wiedział, którym szlakiem pójdzie orda, więc czekał z wojskiem rozłożonym wzdłuż granicy. Gdy nadeszła wiadomość, że Tatarzy ciągną za Łebedynem nad Wisią, postanowił zastąpić im drogę pod Ochmatowem. Wojska znad Dniepru, zebrane pod Korsuniem pod komendą Wiśniowieckiego, otrzymały rozkaz jak najszybszego marszu w to miejsce, a hetman sam ruszył ku miasteczku.¹²

Ważniejszy wybór dotyczył miejsca bitwy. Oświęcim, dworzanin hetmana, pisał, że Koniecpolski mógł wpuścić nieprzyjaciela głębiej w kraj, znieść kosz, gdy zagony się rozpuszczą, a potem wyłapywać je pojedynczo, lecz wolał oszczędzić ludność pogranicza i uderzyć na samym progu. Pamiętnikarz uznał, że obaliło to dawne polskie przekonanie, iż Tatarzyna trudno bić, gdy wchodzi do Polski, a łatwo dopiero, gdy wraca obciążony łupem. To samo podkreślają Pieńkowski i WielkaHistoria: ordę pobito, zanim zdążyła się rozproszyć.¹³

Tuhaj-bej wybrał odwrotnie. Jak zapisał Oświęcim, schwytany przez Tatarów jeniec powiedział bejowi, że wojsko hetmana jest podzielone na dwoje, a sama orda jest większa od obu tych części. Uradowany bej postanowił nie iść dalej, lecz odpocząć, nakarmić konie i uderzyć nazajutrz o świcie. Pieńkowski przytacza ten sam fragment, a Polskie Radio opowiada o jeńcu, który wprowadził Tatarów w błąd co do liczebności wojsk polskich.¹⁴

Jeńcy tatarscy powiedzieli później Oświęcimowi, że o wojsku polskim wiedzieli dzień wcześniej i postanowili stoczyć z nim bitwę, czy wygrają, czy przegrają, zamiast wracać bez próby sił, i że dlatego nie rozpuszczali zagonów. Właśnie tego chan zabronił im robić.¹⁵

Przebieg bitwy

Marsz

Orda przeprawiła się przez Dniepr 23 stycznia 1644 roku. Pieńkowski umieszcza przeprawę w pobliżu Chortycy, Nagielski w okolicy Kuczkasowa. Koniecpolski natychmiast się o tym dowiedział i ruszył, by zagrodzić Tatarom drogę pod Ochmatowem, niewielkim miasteczkiem nad Tykiczem.¹⁶

Tuhaj-bej popełnił fatalny błąd. Jeniec powiedział mu, że wojsko polskie jest nieliczne i nieprzygotowane do walki, a on w to uwierzył. Zamiast się wymknąć, postanowił przyjąć bitwę bez należytego rozpoznania.¹⁷

Wojsko hetmańskie posuwało się ostrożnie, w szyku taborowym. Skrzydła osłaniały rzędy wozów, z przodu szła piechota i artyleria, a tyły zabezpieczały chorągwie kozackie i około 500 dragonów. Jazda, która miała rozstrzygnąć bitwę, czekała w gotowości. Widząc tę ruchomą twierdzę, Tatarzy nie odważyli się uderzyć na nią w marszu.¹⁸

Mgła

Wojsko ruszyło o świcie w sobotę 30 stycznia. Po wielu dniach mrozu i wiatru ranek był pogodny i ciepły, jak zapamiętał Oświęcim, lecz gdy oddziały zbliżały się do Ochmatowa, opadła mgła tak gęsta, że zrobiło się ciemno jak w nocy. Kosz tatarski stanął naprzeciwko, pod Woronnem, za Tykiczem. Jazda przeszła przez zamarznięte stawy i bagniste pola po lodzie, a tabor i artyleria musiały przeprawiać się przez miasteczko wąską groblą, co zabrało wiele czasu.¹⁹

Pod osłoną mgły hetman uszykował wojsko. Czoło objął pułk Jana Odrzywolskiego; prawe skrzydło ludzie Stanisława Lubomirskiego, lewe Marcin Kalinowski z oddziałami księcia Samuela Koreckiego. W centrum stanął pułk hetmański pod synem hetmana Aleksandrem oraz pułk hetmana polnego Mikołaja Potockiego, który chorował i był nieobecny, prowadzony przez jego syna Piotra. Poczty księcia Władysława Dominika Zasławskiego, Jana Zamoyskiego i braci Niemiryczów zostały w odwodzie, a artyleria pod Krzysztofem Grodzickim szła przy prawym skrzydle, osłaniana przez piechotę. Mgła skryła wojsko koronne i Tatarzy nie odważyli się uderzyć na nie całymi siłami.²⁰

Niektórzy Tatarzy nie mogli czekać. Część ordy przeprawiła się przez wodę i odparła polskich harcowników, dopóki hetman nie posłał pułku Odrzywolskiego, który odrzucił napastników aż pod ich kosz.²¹

Wtedy, gdy mgła zaczęła opadać, nadeszły posiłki. Ludzie Wiśniowieckiego dostrzegli we mgle polski tabor, wzięli go za nieprzyjaciela i ruszyli na niego do ataku; żołnierze w taborze z kolei uznali, że to Tatarzy zaszli ich od tyłu, zaczęli zawracać chorągwie, a Grodzicki kazał wymierzyć w nadciągających działa. Dopiero z bliska obie strony się rozpoznały. Nie było czasu przestawiać szyku, więc hetman dał Wiśniowieckiemu lewe skrzydło. Z ludźmi księcia Koniecpolski miał już około 19 tysięcy żołnierzy i wyraźną przewagę, więc postanowił uderzyć.²²

Szarża na przeprawie

Tuhaj-bej rzucił około 6 tysięcy jeźdźców, by zatrzymali Polaków na przeprawie. Odparła ich husaria Stefana Czarnieckiego, wówczas porucznika chorągwi wojewody krakowskiego Stanisława Lubomirskiego, który poprowadził pierwszą szarżę. Przeprawa była wąska i pierwszy rzut zmieszał się na niej: Kalinowski z lewego skrzydła musiał stanąć na prawym, a Wiśniowiecki przeprowadził swoich ludzi po lodzie. Razem z nimi uderzył kasztelan kijowski Aleksander Piaseczyński, a za Czarnieckim ruszyły kolejne pułki.²³ › Stefan Czarniecki

Punkt zwrotny: orda pęka

Dopiero teraz Tuhaj-bej zobaczył, z jaką siłą ma do czynienia. Nakazał odwrót, a do osłony kosza zostawił straż tylną. Źródła różnią się co do jej liczebności: według Pieńkowskiego było to 7 tysięcy ludzi, według Ronikiera 4-tysięczny komunik. Osłona nie wytrzymała. Kolejne uderzenie polskiej jazdy ją rozbiło, a odwrót zamienił się w bezładną ucieczkę.²⁴

Oświęcim, który należał do otoczenia hetmana i prowadził diariusz kampanii, opisał, co działo się dalej. Nieprzyjaciel, gnany przez kilka mil, zostawił wiele trupa i wielu jeńców; wielu Tatarów porzuciło wszystko, nawet zmęczone konie, i pieszo uszło w lasy. Resztę uratowała dopiero noc. Jeńcy opowiadali, że orda była w drodze 45 dni, idąc przez zmrożony step.²⁵

Następnego dnia Koniecpolski wysłał za uciekającymi około 5 tysięcy ochotników pod komendą komisarza kozackiego Mikołaja Zaćwilichowskiego. Pościg ciągnął się aż ku granicy Dzikich Pól, pustego stepu za zasiedlonym pograniczem. 31 stycznia ochotnicy dopadli kosz tatarski nad Siną Wodą i go rozbili. Lód załamał się pod uciekającymi jeźdźcami i wielu się potopiło. Ciała leżały na odcinku około 80 kilometrów. Za rzeką uciekający podzielili się na trzy grupy, a jeden z oddziałów, który próbował zdobyć Czehryń w przekonaniu, że miasto jest bezbronne, rozgromili Kozacy.²⁶

Rachunek strat

Wyprawa zakończyła się zupełną klęską. Tuhaj-bej nie zdobył ani łupów, ani jasyru. Jego straty są niepewne: Pieńkowski uważa, że nie przekroczyły 3 do 4 tysięcy, WielkaHistoria podaje około 4 tysięcy, a Polskie Radio mówi o co najmniej jednej trzeciej ordy w całej wyprawie. Oświęcim, który widział pobojowisko, pisał, że nikt nie zdoła policzyć poległych, bo trupy leżały na wielu milach pościgu. Straty polskie były minimalne.²⁷

Równie trudno ustalić siłę ordy, a więc i rozmiary klęski. Jeńcy mówili Oświęcimowi o około 20 tysiącach wyborowego komunika, co Pieńkowski uważa za przesadę, mającą podnieść rangę zwycięstwa; Leszek Podhorodecki, na którego powołuje się Pieńkowski, pisał o kilkunastu tysiącach dobrej jazdy, a Bohdan Baranowski o 8 do 12 tysiącach.²⁸

Następstwa

Rzeczpospolita świętowała. Sejm zgotował Koniecpolskiemu owację. Wieść o zwycięstwie rozeszła się za granicą: w 1644 roku drukowano relacje z bitwy po włosku i po niemiecku, a wydawca diariusza Oświęcima wylicza pięć takich relacji. Dla Władysława IV bitwa była czymś więcej niż sukcesem na pograniczu. Zarówno Pieńkowski, jak i Nagielski łączą ją z królewskimi planami wielkiej wojny z Tatarami i Imperium Osmańskim.²⁹

Hetman nie doczekał tej wojny. Koniecpolski zmarł nagle w Brodach w marcu 1646 roku, dwa lata po swoim największym zwycięstwie nad Tatarami; Nagielski i WielkaHistoria podają 11 marca, Encyclopedia of Ukraine 12 marca.³⁰

Dziedzictwo i pamięć

Historycy oceniają Ochmatów bardzo wysoko. Choińska-Mika nazywa go największym sukcesem Rzeczypospolitej w walkach z Tatarami w całym XVII wieku, a Nagielski dochodzi do tego samego wniosku. Pieńkowski widzi w nim to, co w polskiej sztuce wojennej najlepsze: szybkość jazdy, dobre rozpoznanie i zgodną współpracę dowódców. O wyjątkowości bitwy przesądziło miejsce, w którym ją wygrano: na samej granicy, zanim orda zdążyła rozpuścić zagony i łupić.³¹

Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie umieszcza to zwycięstwo wśród ważnych dat polskiej historii wojskowej i przypisuje je wspólnie Koniecpolskiemu i Wiśniowieckiemu.³² › Najsłynniejsze bitwy husarii

Zwycięstwo nie zażegnało niebezpieczeństwa. Tuhaj-bej przeżył, a cztery lata później, w 1648 roku, poprowadził jazdę tatarską, która przyłączyła się do powstania Bohdana Chmielnickiego i uderzyła na straż przednią wojsk koronnych pod Żółtymi Wodami. Pogranicze, którego Koniecpolski tak skutecznie bronił, stanęło w ogniu wkrótce po jego śmierci.³³ › Bitwa pod Beresteczkiem, 1651