Czwartego dnia przed idami października 633 roku, co wydawca Charles Plummer oddaje jako 12 października, król Northumbrii Edwin zginął, jak pisze Beda, w wielkiej bitwie na równinie zwanej Haethfelth. Jego przeciwnikami byli Cadwallon, król Brytów, i Penda, wywodzący się z królewskiego rodu Mercjan. Syn Edwina Osfrid padł przed nim, a całe jego wojsko zostało wybite lub rozproszone. Northumbrię spustoszono, a biskup Paulin zabrał królową Æthelburh statkiem do Kentu. Jeden rękopis Kroniki anglosaskiej podaje inny dzień, roczniki walijskie wcześniejszy rok, a pole bitwy zwykle, choć z zastrzeżeniami, utożsamia się z Hatfield Chase na północny wschód od Doncaster.
Bitwa pod Hatfield Chase
12 października 633 · 1393 lata temu
Król Anglów i Brytów
Beda pisze, że Edwin przez siedemnaście lat chwalebnie panował nad Anglami i Brytami, a przez sześć z nich służył też jako żołnierz Chrystusa. Historyczka Catherine Cubitt zwraca uwagę, jak Beda wysławia jego rządy: zjednoczenie Deiry i Bernicji, zwierzchnictwo nad królestwami południowych Anglów oraz nad wyspami Man i Anglesey, a także pokój, który panował wszędzie tam, dokąd sięgała jego władza. Cubitt zauważa, że Beda przypisuje nawrócenie Edwina Paulinowi, misjonarzowi z misji gregoriańskiej, a Kronika w rękopisie Laud podaje, że Paulin go ochrzcił; według Historia Brittonum, dodaje Cubitt, ochrzcił go Rhun, syn Uriena, z rodu królewskiego brytyjskiego królestwa Rheged.1
Przeciw niemu, pisze Beda, powstał Caedualla, król Brytów, przy pomocy Pendy, w przekładzie Sellara „dzielnego Pendy z królewskiego rodu Mercjan, który od tego czasu przez dwadzieścia dwa lata ze zmiennym szczęściem rządził tym ludem” (przekład nasz). Plummer zauważa, że Beda mówi o Pendzie „jedynie jako o pomocniku Cadwallona” (przekład nasz), a dwadzieścia dwa lata liczy od bitwy, bo Penda poległ w 655 roku. Przypisy Sellara, Cubitt i Historia Brittonum nazywają Cadwallona królem Gwynedd.2
Na równinie Haethfelth
Zdanie Bedy jest krótkie: „et conserto graui proelio in campo, qui uocatur Haethfelth, occisus est Æduini die IIII Iduum Octobrium, anno dominicae incarnationis DCXXXIII, cum esset annorum XL et VIII; eiusque totus uel interemtus uel dispersus est exercitus”, czyli: gdy stoczono ciężką bitwę na równinie zwanej Haethfelth, Edwin zginął czwartego dnia przed idami października, w roku 633 od wcielenia Pańskiego, mając 48 lat, a całe jego wojsko zostało wybite lub rozproszone (przekład nasz). Plummer drukuje na marginesie i w przypisach „Oct. 12, 633”, a Sellar tłumaczy „on the 12th of October”. Plummer odnotowuje, że staroangielska wersja Bedy daje Edwinowi czterdzieści siedem lat.3
W tej samej wojnie, pisze Beda, syn Edwina Osfrid, „wojowniczy młodzieniec, padł przed nim” (przekład nasz); drugi syn, Eadfrid, z konieczności przeszedł do Pendy i został później przez niego zabity za panowania Oswalda, wbrew przysiędze. Tradycja walijska jest inna. Historia Brittonum podaje, że obaj synowie Edwina zginęli z nim „in bello Meicen”, w bitwie pod Meicen, zabici przez wojsko Catguollauna, króla Gwynedd; Annales Cambriae zapisują „Gueith Meiceren”, bitwę pod Meiceren, w której zginął Etguin „cum duobus filiis suis”, z dwoma synami, a zwycięzcą był Catguollaun (przekład nasz).4
Najpełniejszy zapis pod rokiem 633 ma rękopis Laud (E) Kroniki anglosaskiej: Edwin „został zabity przez Cadwallę i Pendę pod Heathfield (Hatfield chase?), drugiego dnia przed idami października (14 października)”, a wraz z nim jego syn Osfrith, w przekładzie wydawcy, Benjamina Thorpe’a (przekład nasz z angielskiego). Rękopis Parkera (A) mówi tylko, że Edwin zginął, a Paulin wrócił do Kentu i objął stolicę biskupią w Rochester.5
„Okrutniejszy od poganina”
Potem, pisze Beda, nastała wielka rzeź w Kościele i narodzie Northumbrii, „głównie dlatego, że z dwóch wodzów, którzy ją sprawili, jeden był poganinem, a drugi barbarzyńcą, okrutniejszym od poganina” (przekład nasz). Penda i wszyscy Mercjanie, jak pisze, czcili bożki, a Caedualla, choć nazywał się chrześcijaninem, nie oszczędzał ani kobiet, ani niewinnych dzieci i długo pustoszył kraj, „zamierzając wytępić cały ród Anglów w granicach Brytanii” (przekład nasz). Kronika w rękopisie Laud podaje, że Cadwalla i Penda „spustoszyli całą ziemię Northumbryjczyków” (przekład nasz).6
Głowę Edwina, pisze Beda, przyniesiono do Yorku i złożono później w kaplicy papieża Grzegorza w kościele św. Piotra, który Edwin zaczął budować, a Oswald dokończył. Plummer wnioskuje z tego, że wrogowie odcięli Edwinowi głowę, i odnotowuje, że jego ciało przeniesiono później do Whitby.7
Ucieczka morzem
Gdy w królestwie zapanował zamęt, a ratunek zdawał się tylko w ucieczce, Paulin zabrał królową Æthelburh morzem z powrotem do Kentu, pisze Beda, pod opieką Bassusa, „najdzielniejszego wojownika króla Edwina” (przekład nasz), razem z córką Edwina Eanfled, jego synem Wuscfreą i Yffim, synem Osfrida. Także Kronika w rękopisie Laud podaje, że Paulin zabrał Æthelburh statkiem do Kentu, gdzie arcybiskup Honoriusz i król Eadbald przyjęli go z honorami i dali mu biskupstwo w Rochester.8
Æthelburh, pisze Beda, obawiała się później królów Eadbalda i Oswalda i wysłała Wuscfreę i Yffiego do Galii, na wychowanie do swego przyjaciela, króla Dagoberta; obaj zmarli tam jako dzieci i zostali pochowani w kościele „z czcią należną dzieciom królewskim i niewiniątkom Chrystusowym” (przekład nasz). Paulin wywiózł też skarby Edwina, w tym wielki złoty krzyż i złoty kielich, które według Bedy wciąż pokazywano w kościele w Canterbury.9
Kronika w wydaniu Thorpe’a zapisuje pod rokiem 634, że królestwo Deiry objął Osric, a Bernicji Eanfrith, syn Æthelfritha, i że Oswald panował dziewięć zim, przy czym dziewiąty rok doliczono mu z powodu pogaństwa tych, którzy przez rok rządzili między nim a Edwinem. Cubitt pisze, że Osric i Eanfrith, wcześniej chrześcijanie, wyrzekli się wiary i obaj zginęli z ręki Caedwalli, który przez rok władał ich królestwami, dopóki nie pokonał go Oswald. Bitwę pod Hatfield nazywa „jedną z najgorszych klęsk w dziejach Northumbrii” (przekład nasz).10
Który rok, które pole?
Rękopisy Kroniki również zapisują śmierć Edwina pod rokiem 633. Plummer napisał jednak, że „prawdziwym rokiem jest prawdopodobnie 632, bo Ann. Camb. umieszczają bitwę pod Hatfield w 630” (przekład nasz); dodaje, że Roczniki Ulsteru również podają 630, a Tigernach 631 ze znakiem zapytania, i że źródła walijskie i irlandzkie są „o dwa do trzech lat opóźnione” (przekład nasz). Historyk Kenneth Harrison wyjaśnia, że teoria R. L. Poole’a, według której Beda zaczynał rok we wrześniu, przesuwałaby październikową śmierć na 632 rok, a śmierć Oswalda na 641, „datę, która dziś wydaje się powszechnie przyjęta” (przekład nasz).11
Harrison odrzuca tę poprawkę: „nie ma żadnego świadectwa rękopiśmiennego za poprawieniem daty” (przekład nasz). W czerwcu 634 roku, zauważa, papież najwyraźniej nie wiedział jeszcze o śmierci Edwina; „gdyby zginął w październiku 632 roku, wydaje się bardzo mało prawdopodobne, bez względu na okoliczności, by wieść szła dwadzieścia miesięcy” (przekład nasz).12
Plummer z zastrzeżeniem „przypuszczalnie” (przekład nasz) utożsamia Haethfelth z Hatfield Chase na północny wschód od Doncaster, a przypis Sellara mówi: „na ogół utożsamiane z Hatfield Chase na północny wschód od Doncaster” (przekład nasz). Plummer dodaje, że Robert Talbot, szesnastowieczny glosator Kroniki, umieścił bitwę w lesie Sherwood, który, jak zauważa, mógł niegdyś sięgać dalej na północ. Teksty walijskie nazywają bitwę od Meicen lub Meiceren. Annales Cambriae zapisują ją pod swoim rokiem CLXXXVI, który ich wydawca John Williams ab Ithel oznacza na marginesie jako 630 rok po Chrystusie. Cubitt przytacza hipotezę Alexa Woolfa, że atak Cadwallona i Pendy sprowokował sojusz Northumbrii z brytyjskim królestwem Rheged, w którym Edwin był starszym królem.13
Bitwa pod Ludlow (Ludford Bridge) 1459: noc, w której Yorkowie uciekli
12 października 1459 · 567 lat temu
Pod Ludford koło Ludlow wojska Yorków stanęły naprzeciw królewskiej armii Lancasterów w pierwszej fazie Wojny Dwóch Róż. Gdy Andrew Trollope ze swoim oddziałem z Calais przeszedł na stronę króla, przywódcy Yorków uciekli nocą, a ich armia rozeszła się niemal bez walki.
Pełna historia: Bitwa pod Ludlow (Ludford Bridge) 1459: noc, w której Yorkowie uciekli ›Także tego dnia
1917: w bitwie, którą brytyjska historia oficjalna nazywa pierwszą bitwą pod Passchendaele, II Korpus ANZAC zaatakował na głównym grzbiecie; 3. Dywizja Australijska miała zdobyć wieś Passchendaele, a Dywizja Nowozelandzka umocnienia Bellevue i Goudberg na północ od niej. Godzina zero wypadła tego ranka o 5.25. Nowozelandczycy natrafili na szerokie pasy nienaruszonych zasieków i karabiny maszynowe w bunkrach; Stewart nazywa „szerokie, nienaruszone zasieki” bezpośrednią przyczyną porażki (przekład nasz). Książę koronny Rupprecht powitał w dzienniku deszcz jako „naszego najskuteczniejszego sojusznika” (przekład nasz).14
Edmonds pisze, że Dywizja Nowozelandzka straciła „stu oficerów i 2635 podoficerów i szeregowych w ciągu kilku godzin”; Bean, że Dywizja Nowozelandzka i 3. Dywizja Australijska „poniosły straty w wysokości około 3000 ludzi każda”; Stewart, że ciała 40 oficerów i 600 żołnierzy leżały przy zasiekach i wzdłuż drogi na Gravenstafel (przekład nasz). „Dzisiejszy dzień był dla nas bardzo zły”, zapisał w dzienniku cytowanym przez Stewarta starszy i doświadczony oficer (przekład nasz). 13 października, pisze Bean, Niemcy nie strzelali do sanitariuszy z noszami; Stewart opisuje nieformalny rozejm na stokach wzgórza. Całą kampanię opisujemy w artykule o bitwie pod Passchendaele.15
