Henryk V: zwycięzca spod Azincourt

Henryk V był królem-wojownikiem angielskiej legendy, unieśmiertelnionym przez Szekspira, który poprowadził małą, chorą i głodną armię w głąb Francji i odniósł jedno z najbardziej zdumiewających zwycięstw epoki. Na błotnistym polu pod Azincourt w 1415 roku jego nieliczni żołnierze i ich długie łuki rozbili kwiat francuskiego rycerstwa. Bitwa była jednak tylko epizodem metodycznej wojny zaborczej, która w ciągu pięciu lat uczyniła go następcą tronu Francji.¹

Młodość: książę z blizną

Henryk urodził się na zamku Monmouth jako najstarszy syn Henryka Bolingbroke'a, wówczas hrabiego Derby, i Marii de Bohun. Niepewny jest nawet rok: opactwo westminsterskie podaje 16 września 1386 roku, datę, którą według niego przyjmują dziś historycy, Britannica 16 września 1387 roku ze znakiem zapytania, a Kingsford skłaniał się ku 9 sierpnia 1387 roku. Dorastał w rodzinie stojącej tuż przy tronie. Gdy w 1398 roku ojca skazano na wygnanie, Ryszard II wziął chłopca na swój dwór, traktował go życzliwie i podczas wyprawy do Irlandii w 1399 roku pasował na rycerza. Kilka miesięcy później role się odwróciły: Bolingbroke wrócił, obalił Ryszarda i został królem jako Henryk IV, a 15 października 1399 roku chłopiec otrzymał tytuł księcia Walii.²

Biograf Britanniki C.D. Ross przypisuje dużą część jego wykształcenia stryjowi, Henrykowi Beaufortowi, biskupowi Winchesteru, i nazywa go pierwszym królem Anglii, który swobodnie czytał i pisał po angielsku. Kochał muzykę i książki. Wojny uczył się jednak bardzo wcześnie. 21 lipca 1403 roku pod Shrewsbury nastoletni książę walczył z buntownikiem Henrykiem „Hotspurem” Percym i jego stryjem Thomasem Percym, hrabią Worcester, który jeszcze tego lata był opiekunem księcia; tę rolę przypisują Worcesterowi historycy James Hamilton Wylie, James Ramsay i C.L. Kingsford. W bitwie Henryk dostał strzałą w twarz. Grot utkwił mniej więcej sześć cali w głąb głowy. Królewski chirurg John Bradmore leczył go w Kenilworth narzędziem własnego pomysłu: wsuwało się je w tuleję grotu, rozpierało, chwytało grot i wyciągało. Henryk przeżył, a pamiątką została blizna.³

Droga do władzy: Walia, rada i tron

Od października 1400 roku Walią rządzono w imieniu księcia, a od 1403 roku sam objął dowództwo w wojnie z walijskim powstaniem Owaina Glyn Dŵra. Ta wyczerpująca wojna oblężeń i wypadów zajęła go mniej więcej do 1408 roku, a odzyskanie zamku Harlech w lutym 1409 roku złamało bunt. Młody dowódca nauczył się tam tego, co potem zastosował we Francji: wojny wygrywa się, zdobywając i utrzymując twierdze, a nie tylko w bitwach.⁴

Mniej więcej od 1408 roku domagał się głosu w rządzie i miejsca w radzie królewskiej, przeciw schorowanemu ojcu i arcybiskupowi Tomaszowi Arundelowi. Opowieści o hulaszczej młodości w gospodach, rozsławione przez Szekspira, sięgają czasów niespełna dwadzieścia lat po jego śmierci i Ross nie odrzuca ich całkiem, widzi w nich jednak raczej niepokój młodego człowieka, który nie miał gdzie spożytkować energii. Najsłynniejsza anegdota, kłótnia z najwyższym sędzią, to wymysł epoki Tudorów, opowiedziany po raz pierwszy w 1531 roku.⁵

Henryk IV zmarł 20 marca 1413 roku, a następnego dnia tron objął jego syn. Nowe panowanie szybko wystawiono na próbę. W styczniu 1414 roku stłumiono powstanie lollardów, a w lipcu 1415 roku król dowiedział się o spisku Ryszarda, hrabiego Cambridge, Henryka, lorda Scrope'a z Masham, i sir Tomasza Greya, którzy chcieli osadzić na tronie Edmunda Mortimera, hrabiego Marchii. Wydał ich sam Mortimer, a wszystkich trzech stracono na początku sierpnia, na kilka dni przed wypłynięciem floty.⁶

Kampanie

Roszczenia Henryka we Francji sięgały daleko poza ziemie obiecane Anglii w 1360 roku. Żądał także Normandii, Turenii i Maine, a gdy rząd chorego psychicznie Karola VI, rozdarty między stronnictwa Burgundczyków i Armaniaków, odmówił, sięgnął po to, co sam nazywał „drogą siły”. Wojnę przygotował starannie: opłaciły ją pożyczki i hojne podatki uchwalone przez parlament, a dyplomacja zapewniła przynajmniej neutralność Jana bez Trwogi, księcia Burgundii.⁷

Harfleur i marsz na Calais, 1415. Wypłynął w sierpniu 1415 roku i wylądował w Chef-de-Caux u ujścia Sekwany, w pobliżu Harfleur, z armią liczącą około 12 000 ludzi: tyle podaje Britannica i podobną sumę wyliczył Kingsford z list wojska i relacji królewskiego kapelana. Harfleur broniło się dłużej, niż zakładał, i skapitulowało dopiero 22 września; choroby, straty i dezercje mocno przetrzebiły wojsko. 8 października Henryk wyruszył ku angielskiemu Calais z około 1000 zbrojnych i 5000 łuczników. Francuzi strzegli przepraw przez Sommę, a długi objazd w górę rzeki pozwolił dużej armii konetabla Karola d'Albret i marszałka Boucicauta zastąpić mu drogę koło wsi Azincourt.⁸

Azincourt, 25 października 1415. Anglicy przeszli ponad 200 mil, a wielu z nich męczyła czerwonka. Liczebność Francuzów jest sporna: Britannica podaje powszechne szacunki od 20 000 do 30 000 ludzi przeciw około 6000 Anglików, zaznaczając, że jeden z badaczy liczy Francuzów na najwyżej 12 000. Henryk ustawił wojsko na świeżo zaoranym polu między dwoma lasami, zbrojnych w środku, łuczników na skrzydłach za zaostrzonymi palami. Tydzień deszczu zamienił ziemię w błoto. Francuzi weszli w lejek, grzęźli i padali pod strzałami, a kolejne linie wpadały na pierwszą tak ciasno, że rycerze ledwie mogli władać bronią. Łucznicy rzucili łuki i ruszyli do walki z mieczami i toporami.⁹

Potem nadeszła najciemniejsza chwila w życiu Henryka. Gdy zbierano jeńców, oddział miejscowych napadł na angielskie tabory za liniami, a ponieważ na polu stała jeszcze francuska linia, król kazał jeńców zabić; rzeź już się zaczęła, gdy ostatnie francuskie oddziały odstąpiły. Francuzi stracili w bitwie tysiące ludzi, w tym wielu możnych: Britannica szacuje ich zabitych na około 6000, a Ramsay zauważa, że liczby kronikarzy wahają się od 4000 do 11 000. Straty angielskie były niewielkie, według Britanniki około 400, a według kronik jeszcze mniejsze. Wśród jeńców znalazł się Karol, książę Orleanu.¹⁰ › Bitwa pod Azincourt, 1415

Dyplomacja i morze, 1416. Britannica uważa, że bitwa wcale nie przesądziła wojny, ale uczyniła Henryka arbitrem Europy. Król niemiecki Zygmunt odwiedził Anglię w 1416 roku, uznał jego prawa do Francji i zawarł z nim sojusz w Canterbury, a Jan bez Trwogi zaoferował mu hołd. W sierpniu 1416 roku angielska flota wygrała bitwę u ujścia Sekwany i odtąd panowania Anglików nad kanałem La Manche nikt poważnie nie podważał. Ross widzi w tym rozumienie znaczenia floty rzadkie u średniowiecznego króla.¹¹

Podbój Normandii, 1417-1419. Henryk wrócił w 1417 roku, by zrobić to, co planował od początku: zdobywać północną Francję miasto po mieście i w każdym zostawiać załogę, a za żołnierzami posyłać urzędników i poborców. Caen wzięto szturmem we wrześniu 1417 roku i złupiono, potem padły Alençon i Évreux. Rouen, stolicę Normandii, oblegano od końca lipca 1418 roku, a poddało się 19 stycznia 1419 roku. Następnie zabójstwo Jana bez Trwogi na moście w Montereau we wrześniu 1419 roku, dokonane przez ludzi delfina, pchnęło jego syna Filipa Dobrego w ramiona Henryka.¹²

Troyes i ostatnie kampanie, 1420-1422. Traktat w Troyes z 21 maja 1420 roku wydziedziczył delfina, a Henryk został regentem i następcą tronu Francji; 2 czerwca poślubił córkę Karola VI, Katarzynę Walezjuszkę. Podwójna monarchia istniała głównie na pergaminie. Francja rozpadła się na trzy części: Henryka w Normandii i Paryżu, Burgundię oraz ziemie delfina na południe od Loary. Henryk zdobył Melun w listopadzie 1420 roku po długim oblężeniu, a pierwsze miesiące 1421 roku spędził w Anglii, gdzie w lutym koronowano Katarzynę. Pod jego nieobecność, 22 marca 1421 roku, jego brat Tomasz, książę Clarence, wysforował się przed większość swojego wojska, by zaatakować siły francusko-szkockie pod Baugé, i zginął razem z otaczającymi go ludźmi. Henryk wrócił w czerwcu, a w październiku obległ Meaux, które broniło się do maja 1422 roku.¹³

Charakter i styl dowodzenia

Prawdziwy talent Henryka, zdaniem Rossa, polegał mniej na wygrywaniu bitew, a bardziej na planowaniu wojen. Jego strategia stałych załóg w zdobytych miastach, utrzymywanych z podbitej ziemi, ostro odcina się od niszczycielskich rajdów poprzedniego stulecia. Zanim ruszył z armią, dbał o pieniądze, okręty i sojuszników, a dyscyplinę trzymał twardą ręką: w marszu pod Azincourt kazał powiesić żołnierza, który ukradł z kościoła pyksis.¹⁴

Łagodny nie był. Ross nazywa go twardym, władczym i nieznoszącym sprzeciwu, bezwzględnym i okrutnym, gdy wymagała tego polityka, zbyt dalekim od rycerskich ideałów, by uchodzić za „typowego średniowiecznego bohatera”. A jednak współcześni, także pisarze francuscy, chwalili jego sprawiedliwość, odwagę i prawość. Jako król żył skromnie, a jego pobożność była szczera; na łożu śmierci powiedział, że chciałby dożyć odbudowy murów Jerozolimy. Prowadził z pierwszej linii i potrafił porwać ludzi za sobą.¹⁵

Śmierć i dziedzictwo

Oblężenia Melun i Meaux zrujnowały mu zdrowie. Henryk zmarł w zamku Vincennes pod Paryżem 31 sierpnia 1422 roku, mając około trzydziestu pięciu lat. Britannica mówi o gorączce obozowej, Kingsford uważał, że była to najpewniej czerwonka, pogłębiona trudami wojny. Karol VI zmarł 21 października, niecałe dwa miesiące później, więc Henryk nigdy nie włożył francuskiej korony. Jego kilkumiesięczny syn został Henrykiem VI; zgodnie z ostatnią wolą Henryka jego brat Jan, książę Bedford, miał zostać regentem Francji, a drugi brat, Humfred, książę Gloucester, zachować regencję w Anglii.¹⁶ › Bitwa pod Verneuil, 1424

Zabalsamowane ciało spoczywało przez pewien czas w katedrze w Rouen, potem przeprawiono je do Dover i w uroczystym orszaku przewieziono do Londynu; 7 listopada 1422 roku pochowano je w opactwie westminsterskim. Henryk życzył sobie kaplicy kantoryjnej nad grobem. Zbudowano ją w latach 1437-1450, a łaciński napis nazywa go „młotem na Galów”. Srebrną głowę jego pogrzebowej figury skradziono w 1546 roku. Siodło, tarcza i hełm wisiały nad grobem przez stulecia; opactwo zaznacza, że hełm jest turniejowy, a więc nie ten, w którym król walczył.¹⁷

Ten osąd, przytaczany przez Rossa, to tylko połowa prawdy. Ross widzi też tragedię panowania w tym, że wielkie zdolności poszły na wątpliwą wojnę zagraniczną zamiast na reformy w kraju, a wczesna śmierć króla skazała Anglię na długie rządy w imieniu małoletniego. Podbój nie przetrwał następnego pokolenia: Joanna d'Arc oswobodziła Orlean w 1429 roku, a w latach pięćdziesiątych XV wieku Anglicy stracili we Francji wszystko poza Calais i Guînes. Azincourt jednak zostało w narodowej pamięci, wyostrzone przez sztukę Szekspira z 1599 roku i jej „garstkę braci”.¹⁸ › Joanna d'Arc

Azincourt przyszło po angielskich zwycięstwach pod Crécy i Poitiers. Przeczytaj pełną historię bitwy pod Azincourt, sprawdź, co jeszcze wydarzyło się 25 października, albo poznaj największe bitwy średniowiecza.