Marsz Shermana ku morzu: od Atlanty do Savannah, 1864

Wiosną 1864 roku Atlanta była najważniejszym węzłem kolejowym Głębokiego Południa. Do Bożego Narodzenia armie Shermana zdobyły ją, zniszczyły jej zaplecze wojskowe, odcięły się od własnej linii zaopatrzenia i stanęły nad Atlantykiem w Savannah. Ta kampania uczyniła z Williama Tecumseha Shermana najbardziej podziwianego i zarazem najbardziej znienawidzonego generała tej wojny.²

Kto wygrał marsz Shermana ku morzu i dlaczego?

Wygrała Unia. Armia Shermana dotarła do Savannah 21 grudnia 1864 roku małym kosztem, bo prawie nic nie stało jej na drodze: John Bell Hood poprowadził zachodnią armię Konfederacji do Tennessee, a przeciw około 62 000 weteranów, którzy żyli z zasobów kraju i poruszali się szybciej, niż dało się zorganizować obronę, zostały tylko kawaleria i milicja.³

Kampania atlancka, maj do września 1864

Sherman wyruszył z Chattanoogi, którą Unia utrzymała podczas oblężenia po klęsce pod Chickamaugą, na początku maja 1864 roku, równolegle z ofensywą Ulyssesa S. Granta w Wirginii. Jacob D. Cox ocenia jego siły na blisko 100 000 żołnierzy i 254 działa; tabele samego Shermana podają 98 797 ludzi. Armia Tennessee Josepha E. Johnstona cofała się wzdłuż linii kolejowej za każdym razem, gdy Sherman ją obchodził, oddając teren, ale zachowując spójność.⁴

27 czerwca Sherman spróbował natarcia czołowego pod Kennesaw Mountain i został odparty. Cox szacuje straty Unii tego dnia na około 2500 ludzi wobec nieco ponad 500, do których przyznał się Johnston; American Battlefield Trust podaje około 3000 zabitych i rannych po stronie Unii i 1000 po stronie Konfederacji.⁵

17 lipca Jefferson Davis zastąpił Johnstona skorym do ataku Johnem Bellem Hoodem, który uderzył nad Peachtree Creek 20 lipca, w bitwie o Atlantę 22 lipca, gdzie zginął generał Unii James B. McPherson, i pod Ezra Church 28 lipca. Gdy piechota Shermana przecięła ostatnią linię kolejową pod Jonesboro 31 sierpnia i 1 września, Hood jeszcze tego wieczoru opuścił miasto, a 2 września wkroczyły do niego wojska Unii. Słowami Shermana Atlanta była „ours, and fairly won” (nasza i uczciwie zdobyta).⁶

Moment był rozstrzygający. Demokraci wystawili George'a B. McClellana z programem uznającym wojnę za porażkę, a Sherman wspominał później, że nawet Lincoln miał wątpliwości. 23 sierpnia Lincoln spisał zapieczętowane memorandum, w którym przewidywał, że jego administracja nie zostanie wybrana ponownie. Zdobycie Atlanty podniosło morale Północy i pomogło mu wygrać wybory 8 listopada.⁷ › Bitwa w zatoce Mobile, 1864

Zerwanie z linią zaopatrzenia

Sherman wysiedlił pozostałych mieszkańców Atlanty. Gdy burmistrz James M. Calhoun zaprotestował, odpowiedział mu 12 września: „War is cruelty, and you cannot refine it” (wojna jest okrucieństwem i nie da się jej uszlachetnić).⁸

Hood uderzył wtedy na północ, na jedyną kolej, która zaopatrywała Shermana z Tennessee. Zamiast pilnować setek mil torów, Sherman zaproponował, by je porzucić i ruszyć ku wybrzeżu. „I can make this march, and make Georgia howl!” (mogę przeprowadzić ten marsz i sprawić, że Georgia zawyje), zadepeszował do Granta 9 października. Grant i Lincoln woleliby, żeby najpierw rozbił armię Hooda, ale Sherman przeforsował swój plan. George H. Thomas wrócił bronić Tennessee, a Sherman zatrzymał około 62 000 wybranych żołnierzy: Cox liczy 62 204, z kawalerią i artylerią.⁹ › Bitwa pod Spring Hill, 1864

Ryzyko opierało się na ocenie Hooda. Sherman rozumował, że Hood, który przeszedł na zachód pod Tuscumbię, by wywabić go z Georgii, będzie musiał wybrać: iść za nim albo uderzyć na Tennessee. Hood wybrał Tennessee, a Thomas z wojskami, które zostawił mu Sherman, rozbił jego armię pod Franklin 30 listopada i pod Nashville w połowie grudnia. Według raportu Thomasa, przytoczonego we wspomnieniach Shermana, Hood stracił pod samym Franklin 6252 ludzi.¹⁰

Zanim armia wymaszerowała 15 listopada, kapitan Orlando M. Poe, główny inżynier, zniszczył dworce, warsztaty kolejowe i magazyny Atlanty; raport Shermana mówi, że ocalały tylko domy mieszkalne i kościoły, a ogień przeniósł się na miasto. Historyk John F. Marszalek zwraca uwagę, że mniej więcej jedna trzecia budynków leżała już w gruzach wskutek budowy konfederackich umocnień i wysadzenia amunicji przez Hooda, a gdy armia odeszła, wciąż stało około 400 domów.¹¹

Marsz: furażowanie, „bummers” i zniszczenia

Specjalny Rozkaz Polowy nr 120 z 9 listopada dzielił armię na dwa skrzydła, dowodzone przez Olivera O. Howarda i Henry'ego W. Slocuma, maszerujące około 15 mil (24 km) dziennie bez ogólnego taboru zaopatrzenia. „The army will forage liberally on the country during the march” (armia będzie w marszu hojnie zaopatrywać się z zasobów kraju), głosił rozkaz. Każda brygada miała wysyłać oddziały furażerów pod komendą rozważnych oficerów; żołnierzom nie wolno było wchodzić do domów, a niszczenie młynów, domów i odziarniarek mogli nakazać tylko dowódcy korpusów.¹²

Praktyka szybko rozminęła się z przepisami. Furażerzy, przezwani „bummers” (włóczędzy), ogołacali farmy i plantacje w pasie, który Sherman określił na trzydzieści mil po obu stronach linii marszu, i to oni wyrządzili najwięcej szkód. Sherman przyznawał, że dopuszczali się „many acts of pillage, robbery, and violence” (wielu aktów grabieży, rabunku i przemocy), ale nazywał je wyjątkami i twierdził, że nie słyszał o żadnym przypadku morderstwa ani gwałtu.¹³

Opór był słaby. William J. Hardee dowodził słabym departamentem, Gustavus W. Smith milicją Georgii, a kawaleria Josepha Wheelera mogła nękać kolumny, ale nie zatrzymać ich. Oba skrzydła szły rozbieżnymi drogami, zagrażając jednocześnie Macon i Auguście, na froncie, który według Coxa miał w najszerszym miejscu pięćdziesiąt mil, i spotkały się w stolicy stanu, Milledgeville, która do 23 listopada była w rękach Unii.¹⁴

Griswoldville: jedyna regularna bitwa

22 listopada dywizja milicji Georgii generała brygady Pleasanta J. Phillipsa, maszerująca na wschód od Macon, natknęła się na brygadę Charlesa Walcutta, tylną straż skrzydła Howarda, okopaną na grzbiecie przy farmie Duncana koło Griswoldville. Phillips zaatakował bez rozkazu i do zmroku rzucał swoich ludzi do kolejnych szarż przez otwarty teren. Generał Charles R. Woods zameldował o 94 zabitych i rannych po stronie Unii. Cox ocenia straty milicji na ponad 600 zabitych i rannych, American Battlefield Trust na około 1100.¹⁵

Sherman wycenił szkody wyrządzone Georgii na 100 milionów dolarów, z czego co najmniej 20 milionów posłużyło jego armii: „the remainder is simple waste and destruction” (reszta to zwykłe marnotrawstwo i zniszczenie). Marszalek odrzuca zarówno legendę hordy palącej każdy dom, jak i twierdzenie, że niewiele się wydarzyło: wiele domów uszkodzono, a niektóre spalono doszczętnie, inne zaś zostawiono nietknięte, i właśnie ta nieprzewidywalność siała strach.¹⁶

Wolność na drodze i tragedia nad Ebenezer Creek

Dla zniewolonych mieszkańców Georgii marsz oznaczał wolność. Tysiące ludzi opuszczały plantacje i szły za kolumnami; raport samego Shermana mówi o „niezliczonej liczbie ich niewolników”, którzy odeszli z armią. Część żołnierzy witała ich życzliwie; inni, w tym sam Sherman, widzieli w nich dodatkowych ludzi do wyżywienia, którzy spowalniali marsz.¹⁷

9 grudnia nad Ebenezer Creek Jefferson C. Davis (niespokrewniony z prezydentem Konfederacji) przeprowadził swój XIV Korpus po moście pontonowym, a setkom uchodźców kazano czekać; potem most zwinięto. Gdy nadciągała kawaleria Wheelera, ludzie rzucili się do głębokiej wody; wielu utonęło, a innych pojmali konfederaccy kawalerzyści. Sherman bronił Davisa przed krytyką na Północy i przedstawiał to zdarzenie jako przypadek wynikający z warunków marszu.¹⁸

Savannah: gwiazdkowy prezent dla Lincolna

Flota mogła dotrzeć do armii pod Savannah dopiero po upadku Fortu McAllister nad rzeką Ogeechee. Późnym popołudniem 13 grudnia dywizja Williama B. Hazena zdobyła go jednym szybkim natarciem, a Sherman obserwował atak z dachu młyna ryżowego po drugiej stronie bagien. Cox podaje straty Hazena na 24 zabitych i 110 rannych, a garnizonu na 48; American Battlefield Trust szacuje je na 134 po stronie Unii i 230 po stronie Konfederacji.¹⁹

Hardee wyprowadził swój słabszy liczebnie garnizon z Savannah w nocy z 20 na 21 grudnia, a 21 grudnia miasto zajęto. Wiadomość Shermana z 22 grudnia brzmi: „I beg to present you as a Christmas gift the City of Savannah” (pozwalam sobie ofiarować panu w prezencie gwiazdkowym miasto Savannah), wraz ze 150 ciężkimi działami, dużym zapasem amunicji i około 25 000 bel bawełny. Lincoln odpowiedział: „Many, many thanks for your Christmas-gift” (wielkie, wielkie dzięki za gwiazdkowy prezent) i przyznał Shermanowi całą zasługę za plan, który sam, jak napisał, jedynie zaakceptował.²⁰

Rachunek strat

Sztab Shermana wykazał 1338 wziętych do niewoli przeciwników, a sam Sherman zastrzegł, że z powodu rozproszenia oddziałów zestawienie strat nie jest dość dokładne, by uznać je za oficjalne. Marszalek szacuje straty obu stron w ciągu sześciu tygodni na mniej niż 3000 ludzi, wobec około 51 000 w ciągu trzech dni pod Gettysburgiem.²¹

Perspektywa Unii

Dla Shermana i większości jego żołnierzy marsz był sposobem na zakończenie wojny mniejszym kosztem krwi. Zamiast toczyć kosztowne bitwy, mieli zniszczyć żywność, koleje i pewność siebie, które trzymały armie Konfederacji w polu, i pokazać mieszkańcom Południa, że ich rząd nie potrafi ich obronić. „To może nie jest wojna”, pisał Sherman do Granta 6 listopada, „lecz raczej sztuka rządzenia”.²²

Marsz widziany z domów Georgii

Dla białych mieszkańców Georgii na trasie armii marsz oznaczał obcych żołnierzy w wędzarni, uprowadzony inwentarz, spalone stodoły i odziarniarki oraz zabraną żywność na progu zimy. Pewna mieszkanka Georgii zapisała w dzienniku, że żołnierze wpadli „jak demony” do jej wędzarni, mleczarni, spiżarni, kuchni i piwnicy. Sam Sherman przyznawał, że zabierano kobietom biżuterię, a część łupów nigdy nie trafiła do intendentury; Marszalek dodaje, że grabili także jeźdźcy Wheelera. W tych samych hrabstwach i w tych samych tygodniach tysiące zniewolonych mieszkańców Georgii przeżywały nadejście tej samej armii jako wyzwolenie.²³

Co było dalej: Karoliny i Bennett Place

W Savannah 12 stycznia 1865 roku Sherman i sekretarz wojny Edwin Stanton spotkali się z dwudziestoma czarnoskórymi przywódcami, w większości kaznodziejami baptystów i metodystów. Ich rzecznik, Garrison Frazier, powiedział, że wyzwoleni najlepiej zadbają o siebie, jeśli dostaną ziemię i będą ją uprawiać. Cztery dni później Specjalny Rozkaz Polowy nr 15 przeznaczył dla wyzwolonych rodzin wyspy przybrzeżne i porzucone pola ryżowe do trzydziestu mil w głąb lądu, w działkach nie większych niż czterdzieści akrów, posiadanych na prawie posiadania, dopóki Kongres nie ureguluje tytułu do ziemi.²⁴

Sherman ruszył następnie na północ, przez Karoliny. Po bitwie pod Bentonville w marcu i kapitulacji Lee pod Appomattox 9 kwietnia Joseph E. Johnston poddał Shermanowi 89 270 żołnierzy w Bennett Place w Karolinie Północnej 26 kwietnia 1865 roku. Była to największa kapitulacja tej wojny.²⁵

Jeśli chcesz zobaczyć te miejsca

Kennesaw Mountain National Battlefield Park koło Marietty chroni teren walk z czerwca 1864 roku: szczyt Big Kennesaw, Pigeon Hill, Cheatham Hill, gdzie w „Martwym Kącie” (Dead Angle) toczyły się najcięższe walki 27 czerwca, oraz Kolb's Farm.²⁶

Bennett Place State Historic Site w Durham w Karolinie Północnej zachowuje farmę Jamesa i Nancy Bennittów, gdzie Johnston i Sherman spotkali się 17, 18 i 26 kwietnia 1865 roku i gdzie podpisano kapitulację.²⁷

Dlaczego marsz wciąż ma znaczenie

Marsz pokazał, że Konfederacja nie jest już w stanie obronić własnego serca, pomógł w reelekcji prezydenta, który doprowadził wojnę do końca, i otworzył drogę do wolności tysiącom ludzi. Zostawił też gorycz, która na pokolenia ukształtowała pamięć Południa: jak pisze Marszalek, marsz wciąż pamięta się jako rozpętane barbarzyństwo. Szerszy obraz wojny dają dowódcy amerykańskiej wojny secesyjnej oraz nasz kalendarz tego dnia w historii wojskowości.²⁸