William Tecumseh Sherman: marsz ku morzu

W 1861 roku William Tecumseh Sherman był tak niepewny siebie, że gazety pisały o nim jako o szaleńcu. Trzy lata później prowadził armię przez Georgię bez żadnej linii zaopatrzenia, rozrywał tory kolejowe i podarował Abrahamowi Lincolnowi miasto Savannah jako prezent gwiazdkowy. U boku swojego przyjaciela Ulyssesa S. Granta pomógł wygrać wojnę na zachodzie, a potem przeniósł ją na zaplecze Południa w sposób, o który spory trwają do dziś.¹

Dzieciństwo i młodość

Urodził się 8 lutego 1820 roku w Lancaster w Ohio jako jedno z jedenaściorga dzieci Charlesa R. Shermana, sędziego Sądu Najwyższego Ohio. Ojciec podziwiał wodza Szaunisów Tecumseha i, jak Sherman opowiada we wspomnieniach, imienia tego nie zgodzono się dać starszemu bratu, lecz w końcu otrzymał je on; rodzina i przyjaciele mówili na niego Cump. Gdy ojciec nagle zmarł w 1829 roku, chłopca przyjęła rodzina Thomasa Ewinga, wpływowego polityka z Ohio.²

Ewing załatwił mu przyjęcie do West Point, które Sherman ukończył w 1840 roku, według American Battlefield Trust jako szósty w roczniku. Walczył z Seminolami na Florydzie i służył w Forcie Moultrie w porcie Charleston; jak zauważa Biblioteka Kongresu, w tych latach poznał ludzi i geografię Południa. Wojna z Meksykiem go ominęła: przesiedział ją w Kalifornii jako oficer administracyjny. W 1850 roku ożenił się z Ellen Ewing, swoją przybraną siostrą.³

W 1853 roku odszedł z armii, by prowadzić filię banku w San Francisco, próbował też praktyki adwokackiej w Kansas, bez większego powodzenia. W 1859 lub 1860 roku (American Battlefield Trust podaje 1859, Britannica styczeń 1860) został komendantem nowej akademii wojskowej w Luizjanie, poprzedniczki Uniwersytetu Stanowego Luizjany. Gdy w styczniu 1861 roku Luizjana wystąpiła z Unii, zrezygnował i wyjechał na północ.⁴

Pierwsze lata wojny, 1861-1862

W maju 1861 roku otrzymał nominację na pułkownika 13. pułku piechoty, a w lipcu dowodził brygadą w pierwszej bitwie nad Bull Run, pierwszej wielkiej klęsce Unii. Lincoln był pod wrażeniem i w sierpniu Sherman został generałem brygady. Wysłany do Kentucky, stracił jednak zimną krew: ostrzegał, że wojna będzie długa, i domagał się tylu posiłków, że część gazet nazwała go szaleńcem, po czym odebrano mu dowództwo.⁵

Drugą szansę dał mu Henry Halleck, powierzając dywizję pod rozkazami Granta. Pod Shiloh 6 kwietnia 1862 roku jego dywizję zmiótł niespodziewany atak, który otworzył bitwę, lecz Sherman wytrwał, dobrze walczył przez dwa dni i 1 maja 1862 roku awansował na generała majora ochotników. Odtąd, jak zauważa Britannica, Grant działał na niego uspokajająco, a kariery obu ludzi splotły się ze sobą.⁶

Vicksburg i Chattanooga, 1862-1863

Jego udział w kampanii o Vicksburg zaczął się źle, od odparcia pod Chickasaw Bluffs, lecz zdobycie Arkansas Post (Fortu Hindman) przywróciło mu reputację, a w ostatniej kampanii Granta w 1863 roku dowodził XV Korpusem. W listopadzie 1863 roku, w walkach o Chattanoogę, jego wojska atakowały północny kraniec Missionary Ridge, broniony przez Konfederatów Patricka Cleburne'a.⁷

Gdy w marcu 1864 roku Granta wezwano na wschód, by objął dowództwo wszystkich armii Unii, Sherman zastąpił go jako dowódca Wojskowego Okręgu Missisipi, z trzema armiami pod sobą: George'a Thomasa, Jamesa McPhersona i Johna Schofielda.⁸

Atlanta, 1864

W maju 1864 roku ruszył z Chattanoogi w głąb Georgii przeciw Josephowi E. Johnstonowi. Zamiast atakować czołowo, raz po raz oskrzydlał Konfederatów, a Johnston za każdym razem się cofał; Encyclopedia Virginia nazywa to tańcem oskrzydleń i odwrotów.⁹

Atlanta, o której Sherman napisał, że była znana jako „Gate-City of the South” („brama Południa”, przekład nasz) i była „full of founderies, arsenals, and machine-shops” („pełna odlewni, arsenałów i warsztatów mechanicznych”, przekład nasz), padła na początku września; American Battlefield Trust datuje jej zajęcie na 2 września, Biblioteka Kongresu na 1 września. Zwycięstwo pomogło Lincolnowi wygrać listopadowe wybory.¹⁰

Sherman zamienił miasto w obóz wojskowy i Specjalnym Rozkazem Polowym nr 67 wysiedlił jego mieszkańców. Gdy burmistrz James M. Calhoun zaprotestował, Sherman odpowiedział 12 września 1864 roku listem, który najlepiej oddaje jego myślenie: „Wojna jest okrucieństwem i nie da się jej uszlachetnić; ci, którzy sprowadzili wojnę na nasz kraj, zasługują na wszystkie przekleństwa, jakie może rzucić naród”.¹¹

Marsz ku morzu, listopad i grudzień 1864

Zostawiając Thomasowi walkę z armią Johna Bella Hooda, Sherman wyruszył z Atlanty 15 listopada 1864 roku z około 62 tysiącami ludzi (New Georgia Encyclopedia i Biblioteka Kongresu mówią o około 60 tysiącach), podzielonymi na dwa skrzydła, odcięty od baz zaopatrzenia i żyjący z tego, co dawał kraj. Jego furażerzy, wkrótce nazywani „bummers”, ogołacali farmy i plantacje, a żołnierze po drodze niszczyli tory kolejowe. Przed wymarszem jego saperzy zniszczyli w Atlancie wszystko, co miało wartość wojskową.¹² › Marsz Shermana ku morzu 1864

Tysiące niewolników same się wyzwoliły i poszły za kolumnami. Najciemniejszy epizod marszu rozegrał się 9 grudnia nad Ebenezer Creek, gdy dowódca korpusu Jefferson C. Davis kazał zdjąć most pontonowy, zanim zdążyli przejść uciekinierzy idący za jego tylną strażą; wielu utonęło w wezbranym potoku albo trafiło w ręce konfederackiej jazdy. Sherman bronił Davisa i winił uciekinierów, że wbrew jego radom szli za armią.¹³

Savannah padło 21 grudnia, a Sherman ofiarował Lincolnowi to miasto, razem z 25 tysiącami bel bawełny, jako prezent gwiazdkowy.¹⁴

Karoliny i koniec wojny, 1865

W lutym 1865 roku skręcił na północ, do Karoliny Południowej, stanu, od którego zaczęła się secesja, a zniszczenia, jakich dokonała tam jego armia, były, jak zauważa Biblioteka Kongresu, szczególnie dotkliwe. Columbię, stolicę stanu, zajęto 17 lutego i duża jej część spłonęła.¹⁵

26 kwietnia 1865 roku w farmie Bennettów pod Durham Station w Karolinie Północnej Johnston skapitulował przed Shermanem. Była to największa kapitulacja tej wojny: według NCpedii objęła 89 270 żołnierzy w obu Karolinach, Georgii i na Florydzie.¹⁶

Styl dowodzenia

Wojna Shermana była wojną ruchu i logistyki. W Georgii wykorzystywał przewagę liczebną, by oskrzydlać, a nie szturmować, a w marszu uniezależnił armię od linii zaopatrzenia. W 1864 roku, pisze American Battlefield Trust, był już przekonany, że Unię można ocalić tylko niszcząc nie tylko armie Konfederacji, ale też jej materialną i psychiczną wolę walki. Britannica nazywa go jednym z głównych twórców nowoczesnej wojny i pisze, że jego marsz uważa się powszechnie za pierwszy w nowożytności przykład wojny totalnej, zaznaczając zarazem, że wielu historyków woli określenie „twarda wojna”.¹⁷

Zniszczenia dotykały przede wszystkim mienia. New Georgia Encyclopedia zauważa, że fizycznych napaści na białych cywilów było niewiele, a John F. Marszalek, że wiele domów splądrowano, lecz spalono tylko mniejszość; marsz zostawił jednak za sobą głodnych, zdemoralizowanych ludzi i urazę, która trwała przez pokolenia.¹⁸

Późniejsze lata i śmierć

Gdy Grant w 1869 roku został prezydentem, Sherman objął po nim stanowisko głównodowodzącego armii i piastował je do 1883 roku (Britannica podaje 1884). Były to lata wojen na Wielkich Równinach, a Biblioteka Kongresu zalicza go, obok Philipa Sheridana i Johna Schofielda, do generałów, którzy nadzorowali przymusowe, brutalne wysiedlanie rdzennych ludów do rezerwatów. W 1875 roku wydał wspomnienia i, w przeciwieństwie do Granta, odmówił wejścia do polityki.¹⁹

Ze Shermanem kojarzy się zdanie „wojna to piekło”. Najlepiej udokumentowana wersja pochodzi z przemówienia do weteranów Unii na terenach targowych w Columbus w Ohio 11 sierpnia 1880 roku, które „Ohio State Journal” wydrukował następnego dnia: „Jest tu dziś niejeden chłopak, który widzi w wojnie samą chwałę, ale, chłopcy, to wszystko jest piekło”.²⁰

Sherman zmarł w Nowym Jorku 14 lutego 1891 roku, według National Park Service na zapalenie płuc. Joseph E. Johnston, jego dawny przeciwnik, niósł trumnę na pogrzebie i stał z odkrytą głową na zimowym chłodzie; przeziębił się i zmarł w następnym miesiącu.²¹

Dziedzictwo i pamięć

Niewielu amerykańskich generałów dzieli opinię tak jak Sherman. Dla wielu był jednym z najzdolniejszych wodzów Unii i strategiem, który widział wojnę w całości; dla wielu białych mieszkańców Południa stał się symbolem zniszczenia. Britannica przedstawia oba te poglądy, a według American Battlefield Trust był, zaraz po Grancie, najsłynniejszym dowódcą wojskowym Unii.²²

Czytaj dalej o Ulyssesie S. Grancie, któremu Sherman służył, porównaj wielkich rywali w zestawieniu Grant kontra Lee albo poznaj innych dowódców amerykańskiej wojny secesyjnej.

Na podstawie uznanych opracowań historycznych; gdy źródła się różnią, zaznaczamy to. Zobacz nasze zasady redakcyjne.