Bitwa pod Chancellorsville 1863: doskonała bitwa Lee

Pod Chancellorsville Robert E. Lee złamał wszystkie zasady, których uczy się młodych oficerów. Wobec przeciwnika ponad dwa razy silniejszego podzielił armię na dwie części, potem jeszcze raz, i odniósł zwycięstwo, które do dziś nazywa się jego arcydziełem. Walczono w ciemnym, splątanym lesie, w którym nikt nie widział dalej niż na kilkadziesiąt kroków, a cena okazała się ogromna: Lee stracił człowieka, bez którego nie mógł się obejść.⁴

Bitwa wojny secesyjnej · Powiązane: bitwa w Dziczy, druga bitwa pod Fredericksburgiem · Wcześniej: Bitwa pod Fredericksburgiem · Dalej: Bitwa pod Gettysburgiem

Nowy dowódca po Fredericksburgu

Droga do Chancellorsville zaczęła się od klęski Unii. W grudniu 1862 roku Ambrose Burnside rzucił Armię Potomaku na umocnione pozycje Lee pod Fredericksburgiem i poniósł dotkliwą porażkę, a nieudany styczniowy „marsz w błocie” zakończył jego karierę dowódcy. Abraham Lincoln powierzył armię Josephowi Hookerowi, 48-letniemu generałowi z Massachusetts, którego prasa nazywała „Walecznym Joe” (Fighting Joe).⁵

Hooker okazał się świetnym organizatorem. Jego zimowe reformy tak szybko przywróciły armii zdrowie i ducha, że z dumą nazwał ją „najwspanialszą armią na świecie”. Wiosną oba wojska stały naprzeciw siebie nad rzeką Rappahannock: obozy Unii na północnym brzegu, a ludzie Lee okopani na wzgórzach za Fredericksburgiem.⁶ › Bitwa pod Fredericksburgiem, 1862

Plan Hookera

Plan wiosennej kampanii był naprawdę dobry. Najpierw kawaleria Unii miała zapuścić się głęboko za linie Lee w stronę Richmond i przeciąć jego zaopatrzenie. Potem większość piechoty miała pomaszerować w górę rzeki, przeprawić się przez Rappahannock i Rapidan poza końcem konfederackich umocnień i uderzyć od zachodu na lewe skrzydło Lee. Reszta armii pod wodzą Johna Sedgwicka miała sforsować rzekę pod Fredericksburgiem i przygwoździć Konfederatów, tworząc drugie ramię kleszczy. „Moje plany są doskonałe”, chełpił się Hooker, „a gdy zacznę je wykonywać, niech Bóg ma w opiece generała Lee, bo ja litości mieć nie będę”.⁷

Kampania ruszyła 27 kwietnia i początkowo szła jak w zegarku. W ciągu trzech dni kolumna oskrzydlająca przeszła brody, a 29 kwietnia ludzie Sedgwicka zbudowali mosty pontonowe poniżej Fredericksburga. Po południu 30 kwietnia główne siły Unii stanęły pod Chancellorsville. Wbrew nazwie nie było to miasteczko, tylko duży ceglany zajazd na skrzyżowaniu traktu Orange Turnpike z drogą Orange Plank Road. Wokół rozciągała się Dzicz (Wilderness), gęsty, zarośnięty las wtórny, w którym znikał cały pułk.⁸

Armie i dowódcy

Na papierze siły były rażąco nierówne. Hooker miał około 130 tysięcy dobrze wyżywionych i wyposażonych żołnierzy. Lee dysponował mniej więcej 60 tysiącami, bo w lutym wysłał Jamesa Longstreeta z dwiema silnymi dywizjami po żywność i zaopatrzenie w okolice Suffolk w południowo-wschodniej Wirginii, a te nie zdążyły wrócić. Przy przewadze wroga większej niż dwa do jednego wszyscy spodziewali się, że Lee wycofa się na południe, ku Richmond.⁹

Trudno o dwóch bardziej różnych dowódców. Hooker był odważny i pewny siebie w obozie, ale jak pokazała kampania, tracił głowę, gdy Lee nie zachowywał się zgodnie z planem. Lee był jego przeciwieństwem: spokojny, agresywny, gotów do hazardu. U jego boku stał Thomas J. „Stonewall” Jackson, dowódca II Korpusu, pobożny i skryty były wykładowca Instytutu Wojskowego Wirginii, którego szybkie marsze rozsławiły już w dolinie Shenandoah.¹⁰

1 maja: Hooker traci zimną krew

Lee się nie wycofał. Trafnie odgadł, że prawdziwe zagrożenie nadchodzi z zachodu, zostawił więc około 10 tysięcy ludzi pod wodzą Jubala Early'ego na starych pozycjach pod Fredericksburgiem, a resztę armii skierował w stronę Dziczy. Jackson opuścił okopy o trzeciej nad ranem 1 maja, pod kościołem Zoan Church zastał dwie dywizje Richarda Andersona i Lafayette'a McLawsa zajęte kopaniem umocnień i kazał im rzucić łopaty i ruszyć do ataku.¹¹

Późnym rankiem kolumny Unii wychodzące z lasu na wschód wpadły na agresywne brygady Jacksona na obu drogach. Tuż przed nimi zaczynał się otwarty teren, gdzie przewaga liczebna Unii miałaby znaczenie. Hooker kazał jednak generałom wracać do Dziczy i okopać się wokół Chancellorsville, przekonany, że Lee będzie musiał teraz atakować go na wybranym przez niego terenie. Dowódcy korpusów byli zdruzgotani. American Battlefield Trust nazywa ten pierwszy dzień niewielkim starciem o znaczeniu znacznie większym niż jego skala.¹²

Lee dzieli armię

Wieczorem Lee i Jackson spotkali się na leśnym rozstaju, by rozważyć możliwości. Zwiadowcy donosili, że front Unii jest silny, a na szturm umocnień mała armia Lee nie mogła sobie pozwolić. Około północy przygalopował dowódca kawalerii J. E. B. Stuart z wiadomością, która wszystko zmieniła: prawe skrzydło Unii „wisiało w powietrzu”, nie opierało się ani o rzekę, ani o wzgórze, ani o umocnienia.¹³

Przed świtem 2 maja obaj generałowie postawili na jedną z najśmielszych kart tej wojny. Jackson miał poprowadzić cały korpus, blisko 30 tysięcy ludzi, ukrytymi wiejskimi drogami i leśnymi duktami, by uderzyć na odsłonięte skrzydło. Lee zatrzymywał przy sobie tylko około 14 do 15 tysięcy żołnierzy, którzy mieli stawić czoło głównym siłom Hookera i odwracać jego uwagę. Licząc oddział Early'ego pod Fredericksburgiem, Armia Północnej Wirginii była rozbita na trzy części, a każdą z nich Hooker mógł zniszczyć, gdyby tylko ruszył. Zwolennicy Jacksona przypisywali mu potem autorstwo tego pomysłu, ale plan był dziełem Lee; Jacksonowi powierzono jego wykonanie.¹⁴ › Robert E. Lee

2 maja: marsz Jacksona na skrzydło

Kolumna Jacksona wyruszyła wczesnym rankiem 2 maja drogą Furnace Road. Nie była niewidzialna. Obserwatorzy Unii z Hazel Grove dostrzegli maszerujących, gdy przechodzili przez polanę koło huty Catharine Furnace, i Hooker przez chwilę podejrzewał, że Jackson idzie na jego prawe skrzydło. Z biegiem przedpołudnia przekonał jednak samego siebie, że Lee się wycofuje, i posłał III Korpus Daniela Sicklesa, by nękał „uciekających” Konfederatów. Wypad Sicklesa odciągnął tysiące żołnierzy Unii od skrzydła, na które za chwilę miał spaść cios, a ostrzeżenia oficerów z prawej flanki zbywano jako panikę.¹⁵

Marsz liczył ponad 12 mil (blisko 20 kilometrów) wąskimi duktami i skończył się około trzeciej po południu na Orange Turnpike, za końcem linii Unii. Jackson potrzebował jeszcze dwóch godzin, by w milczącym lesie rozwinąć brygady do natarcia. Naprzeciw stał XI Korpus Olivera O. Howarda, który na zachód zwrócił tylko garstkę pułków i dział. Około piątej zagrały trąbki i żołnierze Jacksona wypadli z zarośli z przeraźliwym okrzykiem bojowym Południa, tak zwanym Rebel Yell. „Na drodze panowało pandemonium”, wspominał żołnierz z Massachusetts, „a obok drogi chaos”.¹⁶

Wielu ludzi Howarda biło się dzielnie i próbowało formować nowe linie, ale atakowani z flanki i od tyłu nie mieli szans, a cały korpus został zmieciony z pola. Natarcie Jacksona zepchnęło armię Unii o ponad dwie mile, zanim zmrok i pomieszanie własnych oddziałów zmusiły go do zatrzymania się. XI Korpus, pełen niemieckich imigrantów, stał się potem kozłem ofiarnym całej armii, choć żaden korpus nie wytrzymałby takiego zaskoczenia z takiego kierunku.¹⁷

Postrzał Jacksona

Jackson nie chciał się zatrzymywać. Liczył, że w świetle księżyca zdoła wejść między Hookera a brody na rzece i zniszczyć armię Unii. Gdy dywizja A. P. Hilla podchodziła do przodu, wyjechał z niewielką grupą przed własne linie, by poszukać drogi. Wracających przez ciemny las jeźdźców wzięto za kawalerię Unii i pułk z Karoliny Północnej oddał w ich stronę dwie salwy.¹⁸

Jackson został trafiony trzy razy, dwukrotnie w lewe ramię i raz w prawą dłoń. Niosący go żołnierze dwa razy upuścili nosze, potykając się w gęstwinie, a w nocy chirurdzy amputowali mu lewą rękę. Wkrótce ranny został też Hill i dowództwo korpusu przejął Stuart, który rozsądnie odwołał nocny atak. Na wieść o tym Lee przekazał Jacksonowi, że ten stracił lewe ramię, ale on, Lee, stracił prawe.¹⁹ › Stonewall Jackson

3 maja: Hazel Grove i dom Chancellorów

Mimo pogromu rankiem 3 maja przewaga wciąż była po stronie Hookera. Dostał posiłki, a korpus Sicklesa na wysokiej, otwartej polanie Hazel Grove rozdzielał Konfederatów na dwie grupy, Stuarta na zachodzie i Lee na południu. I wtedy Hooker kazał Hazel Grove opuścić. Piechota Konfederacji zajęła wzgórze o świcie, a oficer artylerii Edward Porter Alexander ustawił tam około 30 dział, które zaczęły ostrzeliwać pozycję Unii pod Fairview.²⁰

Walki od świtu do późnego przedpołudnia 3 maja były najkrwawsze w całej bitwie. Stuart rzucał brygadę za brygadą na okopy Unii po obu stronach Turnpike, w zadymionym lesie, w którym walka zamieniła się w zwykłą rzeź. Według szacunku National Park Service w ciągu pięciu godzin walk między Hazel Grove a Fairview co sekundę ktoś ginął, był ranny albo trafiał do niewoli. Działa Unii milkły jedno po drugim z braku amunicji, a świeża piechota nie nadchodziła.²¹

W najgorętszym momencie kula armatnia uderzyła w filar ganku domu Chancellorów, o który opierał się Hooker, i rzuciła go na ziemię. Był oszołomiony, według niektórych relacji przez pół godziny nieprzytomny, a gdy doszedł do siebie, kazał armii cofnąć się na przygotowaną linię bliżej rzeki. Przed południem oba skrzydła Konfederacji połączyły się na polanie pod Chancellorsville, zajazd płonął, a Lee wjechał między swoich żołnierzy, witany burzą wiwatów.²²

Salem Church i odwrót Unii

Lee nie miał czasu na świętowanie. Z Fredericksburga przybył kurier: Sedgwick zdobył Marye's Heights, rozbił słabe siły Early'ego i maszerował na zachód, na tyły Konfederatów. Po raz trzeci w tej kampanii Lee podzielił armię. Stuarta zostawił naprzeciw Hookera, a McLawsa wysłał na wschód; po południu 3 maja Konfederaci zatrzymali Sedgwicka pod Salem Church, około czterech mil na zachód od miasta.²³

4 maja Lee zaatakował Sedgwicka i zepchnął go za Rappahannock przy brodzie Banks Ford. Potem znów zwrócił się przeciw Hookerowi, którego armia wciąż była liczniejsza. Hooker miał już jednak dość. Wbrew radom większości dowódców korpusów nakazał odwrót i nocą 5 maja Armia Potomaku przeszła z powrotem po mostach pontonowych. Do dziewiątej rano 6 maja ostatni żołnierze Unii byli za rzeką i kampania dobiegła końca.²⁴

Ilu zginęło pod Chancellorsville?

Zabitych, rannych i wziętych do niewoli było około 30 tysięcy. American Battlefield Trust podaje 30 764 (17 304 po stronie Unii, 13 460 po stronie Konfederacji), a National Park Service ponad 17 tysięcy i około 13 tysięcy. Zginęło mniej więcej 3200 do 3400 żołnierzy: według Official Records i Trustu 1606 do 1694 z Unii i 1581 do 1724 z Konfederacji.²⁵

Chancellorsville było oszałamiającym zwycięstwem Konfederacji, ale liczby okazały się okrutne dla zwycięzcy. Straty Hookera sięgnęły około 13 procent jego armii, straty Lee mniej więcej 22 procent, a tych żołnierzy znacznie trudniej było zastąpić. Historyk parku zwraca uwagę, że około 40 tysięcy żołnierzy Unii w ogóle nie weszło do walki. Według American Battlefield Trust była to najkrwawsza bitwa w dotychczasowej historii Ameryki.²⁶

Dlaczego bitwa pod Chancellorsville była ważna?

Chancellorsville uchodzi za największe zwycięstwo Lee, odniesione nad armią ponad dwukrotnie liczniejszą od jego własnej. Bitwa przekonała go, że jego żołnierze pokonają każde wojsko Unii, i wprost doprowadziła do inwazji na Pensylwanię oraz bitwy pod Gettysburgiem dwa miesiące później. Kosztowała też Konfederację Stonewalla Jacksona, którego Lee nigdy nie zdołał zastąpić.²⁷

Początkowo wydawało się, że Jackson wróci do zdrowia. Przewieziono go do niewielkiego budynku gospodarczego farmy na stacji Guinea, na południe od Fredericksburga, gdzie wywiązało się zapalenie płuc; zmarł tam 10 maja 1863 roku. Jego śmierć zostawiła na szczycie armii Lee lukę, której nigdy nie wypełniono. Lee podzielił piechotę na trzy korpusy pod wodzą Longstreeta, Richarda Ewella i A. P. Hilla, ale żaden z nowych dowódców nie dorównał Jacksonowi.²⁸

Zwycięstwo uczyniło też Lee jeszcze śmielszym. Przekonany, że jego armia pokona każde wojsko Unii, uzyskał w Richmond zgodę na drugą inwazję na Północ. Hooker ruszył za nim, ale nie mając zaufania Waszyngtonu, 28 czerwca 1863 roku podał się do dymisji, a George Meade objął Armię Potomaku trzy dni przed starciem pod Gettysburgiem.²⁹ › Bitwa pod Gettysburgiem, 1863

Dziedzictwo i pamięć

Chancellorsville do dziś analizuje się jako przykład dowódcy, który złamał podstawową zasadę wojny i wygrał. American Battlefield Trust przypomina, że pierwszą zasadą wojny według Clausewitza było trzymanie sił w skupieniu; Lee podzielił swoje trzykrotnie w obliczu dwa razy liczniejszego wroga, a hazard się opłacił, bo trafnie odczytał Hookera, a Jackson działał błyskawicznie. Britannica ocenia, że ten manewr jeszcze umocnił reputację Lee w oczach przyjaciół i wrogów.³⁰

Dla Południa było to zwycięstwo gorzkie. Jackson stał się męczennikiem sprawy Konfederacji, w panteonie bohaterów Południa ustępującym tylko Lee, a po wojnie pytanie „co by było, gdyby Jackson przeżył?” weszło do legendy Lost Cause, mitu „przegranej sprawy”. Historyk z Encyclopedia Virginia zauważa, że Chancellorsville było zarazem ostatnim rozstrzygającym zwycięstwem Armii Północnej Wirginii.³¹

Bitwa przetrwała też w literaturze. Według American Battlefield Trust powieść Stephena Crane'a Czerwony znak odwagi (1895) o przerażonym młodym szeregowcu Unii niemal na pewno rozgrywa się pod Chancellorsville i czerpie z opowieści weteranów 124. pułku nowojorskiego.³²

Pole bitwy dzisiaj

Pole bitwy pod Chancellorsville należy do Fredericksburg and Spotsylvania National Military Park, parku, który chroni także pola bitew pod Fredericksburgiem, w Dziczy i pod Spotsylvania Court House. Centrum dla zwiedzających stoi niedaleko miejsca, w którym postrzelono Jacksona, a krótka ścieżka wokół niego prowadzi śladem wydarzeń tamtej nocy. Trasa samochodowa wiedzie do miejsca po domu Chancellorów, biwaku Lee i Jacksona, ruin huty Catharine Furnace, linii wyjściowej natarcia Jacksona oraz do Hazel Grove i Fairview, połączonych pieszym szlakiem między dwiema pozycjami artylerii. Niewielki budynek na stacji Guinea, w którym zmarł Jackson, zachował się jako Jackson Death Site.³³

Teren samego natarcia na skrzydło był całkowicie niechroniony aż do 1990 roku, gdy poszerzono granice parku. Od tamtej pory American Battlefield Trust i jego partnerzy wykupili ponad 400 akrów pola bitwy, w tym 85-akrową działkę Wagner Tract w 2009 roku, ale spore fragmenty terenu, przecięte dziś ruchliwą drogą Route 3, nadal pozostają bez ochrony.³⁴ › Bitwa w Dziczy, 1864