Stonewall Jackson: prawa ręka Lee

Jackson przegrał swoją jedyną bitwę pod Kernstown, walczył w bitwach siedmiodniowych, tuż przed bitwą nad Antietam zdobył Harpers Ferry, pod Fredericksburgiem trzymał prawe skrzydło Lee, a pod Chancellorsville poprowadził zwycięski marsz oskrzydlający. W dwa lata przeszedł drogę od pułkownika ochotników z Wirginii do generała porucznika dowodzącego połową armii Lee.¹

Kim był Stonewall Jackson przed wojną secesyjną?

Thomas Jonathan Jackson urodził się 21 stycznia 1824 roku w Clarksburgu w Wirginii, dziś w Wirginii Zachodniej. Jego ojciec, prawnik, zmarł na tyfus w 1826 roku, zostawiając rodzinę w długach; matka powtórnie wyszła za mąż i zmarła w 1831 roku. Chłopiec dorastał u krewnych ze strony ojca, głównie u stryja Cumminsa Jacksona.²

Do West Point wstąpił w 1842 roku słabo przygotowany, z czasem nadrobił zaległości i ukończył akademię w 1846 roku jako siedemnasty z 59 absolwentów. Jako oficer 1. Pułku Artylerii USA trafił na wojnę z Meksykiem i otrzymał awanse brewetowe aż do stopnia majora; Encyclopedia Virginia wskazuje przede wszystkim na jego postawę pod Chapultepec we wrześniu 1847 roku.³

W 1851 roku odszedł z armii, by zostać profesorem filozofii przyrody (mniej więcej fizyki) i instruktorem artylerii w Virginia Military Institute (VMI) w Lexington. Był słabym wykładowcą, a muzeum samego VMI nazywa go przeciętnym profesorem filozofii przyrody, ale znakomitym instruktorem artylerii.⁴

Żenił się dwukrotnie. Pierwsza żona, Elinor Junkin, którą poślubił 4 sierpnia 1853 roku, zmarła w październiku 1854 roku po urodzeniu martwego dziecka. 16 lipca 1857 roku ożenił się z Mary Anną Morrison. Jako żarliwy prezbiterianin prowadził w Lexington szkółkę niedzielną dla czarnoskórych; list zachowany w archiwum VMI nazywa go założycielem miejskiej „Colored Sunday School”.⁵

Był też właścicielem niewolników. Muzeum w domu Jacksona, prowadzone przez VMI, wymienia sześć osób, które posiadał w Lexington: Alberta i Amy, którzy sami prosili, by ich kupił; Hetty i jej synów Cyrusa i George'a, podarowanych małżonkom przez ojca Anny; oraz małą dziewczynkę Emmę, którą Jackson kupił. Badacz Larry Spurgeon liczy co najmniej siedem osób, dodając nastoletnią Ann. Jackson nie zostawił żadnych znanych pism krytykujących niewolnictwo.⁶

Skąd wziął się przydomek „Stonewall”?

Gdy w kwietniu 1861 roku Wirginia wystąpiła z Unii, Jackson otrzymał nominację na pułkownika wojsk Wirginii i został wysłany do Harpers Ferry, gdzie objął swoje pierwsze dowództwo w tej wojnie: ściągających tam ochotników z Wirginii. Awansowany na generała brygady, służył pod Josephem E. Johnstonem w Dolinie Shenandoah.⁷

21 lipca 1861 roku, w pierwszej bitwie nad Bull Run, wirgińska brygada Jacksona utrzymała pozycję na Henry Hill. Generał Barnard Bee, próbując zebrać swoją rozbitą brygadę, miał wskazać na nią i zawołać: „Oto stoi Jackson jak kamienny mur!”. Przydomek przylgnął do Jacksona i do jego brygady.⁸ › 21 lipca w historii wojskowości

Dokładne słowa nie są pewne. Bee został tego dnia śmiertelnie ranny, zdanie przetrwało w kilku wersjach (National Park Service przytacza dwie na jednej stronie), a Encyclopedia Virginia zauważa, że według kilku relacji z epoki porównanie wcale nie miało być pochwałą. Jesienią 1861 roku Jackson awansował na generała dywizji i objął dowództwo w Dolinie Shenandoah.⁹

Z czego słynął Stonewall Jackson?

Przede wszystkim z kampanii w Dolinie Shenandoah wiosną 1862 roku, która miała nie dopuścić, by wojska Unii z Doliny wsparły marsz George'a B. McClellana na Richmond. Zaczęła się od porażki. 23 marca, opierając się na błędnym meldunku kawalerii, że pod Winchester została tylko niewielka siła Unii, Jackson uderzył pod Kernstown z około 3700-3800 ludźmi i wpadł na dywizję Jamesa Shieldsa liczącą 8000-8500 żołnierzy. Został pobity i stracił więcej ludzi niż przeciwnik: około 720-740 wobec mniej więcej 575-590.¹⁰ › Pierwsza bitwa pod Kernstown, 1862

A jednak Kernstown przyniosło skutek. Przekonany, że Jackson jest silniejszy, niż był w rzeczywistości, Lincoln odesłał wojska z powrotem do Doliny, a właśnie to Jackson miał osiągnąć. Zarówno National Park Service, jak i American Battlefield Trust uznają tę bitwę za jedyną porażkę w jego karierze.¹¹

Po przyłączeniu dywizji Richarda S. Ewella, która podniosła jego siły do około 17 000 ludzi, Jackson zaczął uderzać po kolei na rozdzielone siły Unii. Rozbił garnizon Front Royal, a 25 maja wyparł Nathaniela P. Banksa z Winchester i odrzucił go za Potomak. Zagrożony przez dwie zbiegające się kolumny Unii, wymknął się w górę Doliny i pobił je osobno pod Cross Keys 8 czerwca i pod Port Republic 9 czerwca.¹²

Historyk James I. Robertson Jr. podkreśla, jak mała była to armia: mając najwyżej 17 000 źle wyposażonych ludzi, Jackson pokonał trzy oddzielne armie Unii. William Garrett Piston w Encyclopedia Virginia ocenia, że kampania odciągnęła wojska Unii od Richmond w krytycznym momencie i do końca wojny podsycała obawy Lincolna o Waszyngton.¹³

Największe zwycięstwa Stonewalla Jacksona

Bitwy siedmiodniowe i drugie Manassas, lato 1862. Lee ściągnął następnie oddziały Jacksona pod Richmond na bitwy siedmiodniowe. Jackson działał tam opieszale, a Piston zauważa, że współcześni i wielu historyków uznało jego postawę za spóźnioną lub ospałą, choć swoje zrobiły wyczerpanie, złe mapy i niejasne rozkazy; McClellana i tak odrzucono spod Richmond. W sierpniu Jackson pobił Banksa pod Cedar Mountain 9 sierpnia, obszedł armię Johna Pope'a i zdobył jej skład zaopatrzenia w Manassas Junction, a potem odpierał natarcia Pope'a 29 i 30 sierpnia, aż kontratak Lee przyniósł zwycięstwo w drugiej bitwie nad Bull Run.¹⁴

Harpers Ferry i Antietam, wrzesień 1862. Gdy Lee wkroczył do Marylandu, wysłał Jacksona po Harpers Ferry. Między 13 a 15 września Jackson zajął wzgórza wokół miasta i zamknął garnizon w pułapce, a ten skapitulował 15 września: około 12 500 ludzi, największa kapitulacja wojsk Unii w tej wojnie. Potem Jackson pospieszył do Sharpsburga, gdzie jego ludzie zdążyli na bitwę nad Antietam 17 września.¹⁵ › Bitwa nad Antietam, 1862

Fredericksburg, grudzień 1862. Jesienią Jackson awansował na generała porucznika, a gdy Lee podzielił armię na dwa korpusy, objął II Korpus, czyli połowę Armii Północnej Wirginii. Pod Fredericksburgiem 13 grudnia trzymał południowy kraniec linii Lee. Główne natarcie Unii początkowo wdarło się w jego pozycję, ale zostało odparte, a bitwa zakończyła się wielkim zwycięstwem Konfederatów.¹⁶

Chancellorsville, maj 1863. Pod koniec kwietnia Joseph Hooker przeprawił się przez Rappahannock, by obejść pozycję Lee. Lee podzielił swoją słabszą armię: 2 maja Jackson poprowadził około 30 000 ludzi długim, ukrytym marszem wzdłuż frontu Unii i wokół jej prawego skrzydła, a Lee wiązał Hookera od czoła resztą sił. Późnym popołudniem ludzie Jacksona wypadli z lasu i rozbili XI Korpus Unii.¹⁷ › Bitwa pod Chancellorsville, 1863

Jakim dowódcą był Stonewall Jackson?

Robertson opisuje generała, który nie walczył według podręcznika: przekonany, że słabsza siła może pokonać silniejszą tylko atakami niespodziewanymi, szybkimi i nieustępliwymi, stawiał na szybkość, zaskoczenie i żołnierzy, którzy z dumą nazywali się jego „pieszą kawalerią” (foot cavalry). Piston dodaje, że jako samodzielny dowódca bywał znakomity.¹⁸

Równie realne były jego słabości. Piston opisuje go jako wymagającego, nieelastycznego i tak skrytego, że oficerowie miewali kłopot z wykonaniem jego rozkazów. Po Kernstown postawił zarzuty Richardowi B. Garnettowi za odwrót bez rozkazu, choć National Park Service ocenia, że odwrót był słuszną decyzją.¹⁹

Jak zginął Stonewall Jackson?

W nocy 2 maja, po ataku, Jackson wyjechał z częścią sztabu przed własne linie, by rozpoznać pozycje Unii przed nocnym natarciem. Gdy orszak wracał po ciemku, żołnierze 18. pułku z Karoliny Północnej wzięli go za kawalerię Unii i otworzyli ogień. Jackson został ciężko ranny, a wczesnym rankiem 3 maja jego chirurg Hunter McGuire amputował mu lewą rękę w szpitalu polowym koło Wilderness Tavern.²⁰

4 maja przewieziono go do Fairfield, plantacji Thomasa Chandlera koło Guinea Station, około 30 mil od pola bitwy, i umieszczono w jej małym budynku biurowym. Z początku wydawało się, że wraca do zdrowia, ale 7 maja McGuire rozpoznał zapalenie płuc. Jackson zmarł tam około 15:15 10 maja 1863 roku, w wieku 39 lat. Jego ostatnie słowa zapisano jako „Przeprawmy się przez rzekę i odpocznijmy w cieniu drzew” (Let us cross over the river and rest under the shade of the trees; Encyclopedia Virginia podaje „in the shade”).²¹

Pochowano go w Lexington 15 maja 1863 roku, na prezbiteriańskim cmentarzu, który później nazwano Stonewall Jackson Memorial Cemetery. We wrześniu 2020 roku rada miasta Lexington zmieniła jego nazwę na Oak Grove Cemetery.²²

Dlaczego śmierć Jacksona była tak ważna?

Gdy Lee dowiedział się o amputacji, przekazał Jacksonowi, że ten stracił lewą rękę, ale on, Lee, stracił prawą. Słowa różnią się w relacjach. Zdaniem Pistona żaden późniejszy dowódca korpusu nie zastąpił Jacksona, a Chancellorsville było ostatnim rozstrzygającym zwycięstwem Armii Północnej Wirginii; dwa miesiące później armia Lee pomaszerowała na północ, pod Gettysburg.²³ › Robert E. Lee

Po wojnie Jackson stał się jedną z centralnych postaci mitu „przegranej sprawy” (Lost Cause), powojennej mitologii Konfederacji, która zrobiła z niego męczennika; National Park Service przedstawia dziś budynek, w którym zmarł, także jako część tej historii. Badacz Larry Spurgeon i pracownicy domu Jacksona w Lexington, dziś muzeum, odnaleźli ślady Hetty, George'a i Emmy, trojga ludzi, których trzymał w niewoli: po wojnie mieszkali w hrabstwie Lincoln w Karolinie Północnej i nosili nazwisko Jackson.²⁴

Przeczytaj o bitwach, w których zdobył sławę, od Fredericksburga po Chancellorsville, albo poznaj innych dowódców amerykańskiej wojny secesyjnej.