Jaka była największa zasadzka w historii?
Pierwsze miejsce w naszym rankingu zajmuje Las Teutoburski z 9 roku n.e.: Germanie Arminiusza zniszczyli w marszu trzy rzymskie legiony, a Rzym porzucił plany podboju Germanii. Drugie jest Jezioro Trazymeńskie z 217 roku p.n.e., podręcznikowa zasadzka Hannibala, a dalej Cajamarca z 1532 roku, Roncesvalles z 778 roku i odwrót z Kabulu w 1842 roku.
Zasadzka w ścisłym sensie, jaki tu przyjmujemy, to atak z ukrycia na armię lub kolumnę w marszu, zaskoczoną, zanim zdążyła sformować szyk. Nie liczą się ataki z zaskoczenia na pozycje stałe, jak Pearl Harbor i ofensywa Tet, ani pozorowane odwroty i przynęty rozegrane w otwartym polu, jak Ajn Dżalut i Hattin; niżej wyjaśniamy dlaczego. Trzynaście zasadzek, od Jeziora Trazymeńskiego w 217 roku p.n.e. po lądowisko Albany w 1965 roku, ułożyliśmy według punktów, z największą wagą dla rozpoznawalności i czystości zasadzki; zobacz, jak je wybraliśmy.1
Większość z nich ukarała ten sam błąd: armię maszerującą bez należytego rozpoznania, pewną, że wróg jest gdzie indziej.
1 Las Teutoburski, 9 n.e.
- Gdzie
- Prawdopodobnie okolice Kalkriese, Dolna Saksonia, Niemcy
- Wojna
- Wojny Rzymu w Germanii
- Strony
- Plemiona germańskie pod wodzą Arminiusza wobec trzech legionów rzymskich Publiusza Kwinktyliusza Warusa
- Siły
- Trzy legiony z oddziałami pomocniczymi, może 10 000 do 15 000 ludzi (szacunek współczesny); liczebność Germanów nieznana
- Wynik
- Armia rzymska zniszczona w ciągu kilku dni; Warus odebrał sobie życie
We wrześniu 9 roku n.e. Publiusz Kwinktyliusz Warus, namiestnik Germanii, zwinął obóz letni i poprowadził trzy legiony z trzema szwadronami jazdy i sześcioma kohortami pomocniczymi na leża zimowe. Arminiusz, cheruski możny, podsunął mu fałszywą wieść o buncie i zwabił go z drogi na teren wybrany i przygotowany przez Germanów. Współczesny szacunek mówi o 10 do 15 tysiącach ludzi; siły Germanów są nieznane.2
Kasjusz Dion, piszący dwa stulecia później, opisuje kolumnę rozciągniętą w gęstym lesie wśród wozów, zwierząt jucznych, kobiet, dzieci i służby, smaganą deszczem i wiatrem, atakowaną ze wszystkich stron. Walka trwała do czwartego dnia, kiedy ranny już Warus i jego najwyżsi oficerowie odebrali sobie życie. Pod Kalkriese, zapewne jednym z miejsc bitwy, droga biegła korytarzem między zalesionym wzgórzem a wielkim bagnem; Jona Lendering szacuje jego szerokość na około kilometr, a w najdogodniejszym miejscu na 220 metrów. Rozrzut znalezisk pokazuje armię, która nie mogła już iść jedną kolumną. Mit i fakt: wał z darni odkryty w tym miejscu długo uchodził za osłonę germańskiej zasadzki, ale muzeum w Kalkriese pisze dziś, że nowsze wykopaliska wskazują raczej na rzymski obóz marszowy zdobyty przez Germanów, a wał należał najpewniej do germańskiego gospodarstwa.3
Rzym wrócił z ośmioma legionami, ale w 16 roku n.e. przerwał kampanie i na dziesięciolecia porzucił plany wobec Germanii. Swetoniusz pisze, że August tłukł głową o drzwi, wołając: „Kwinktyliuszu Warusie, oddaj mi legiony!”4
Dlaczego to miejsce: Pierwsze miejsce, bo Las Teutoburski dostaje pełne noty za rozpoznawalność, czystość zasadzki, skutek i pamięć: ukryty wróg uderzył na armię w marszu w miejscu przez siebie wybranym, a Rzym porzucił plany podboju Germanii. W dół ciągnie go tylko pewność źródeł, 3, bo każda liczba to współczesny szacunek, a miejsce bitwy wciąż budzi spory.
2 Jezioro Trazymeńskie, 217 p.n.e.
- Gdzie
- Północny brzeg Jeziora Trazymeńskiego, środkowe Włochy
- Wojna
- Druga wojna punicka
- Strony
- Armia kartagińska Hannibala wobec armii rzymskiej konsula Gajusza Flaminiusza
- Siły
- Około 25 000 Rzymian i sprzymierzeńców (nasza suma według zestawienia Livius); siły Kartagińczyków nieznane
- Wynik
- Armia rzymska zniszczona: około 15 000 zabitych (Polibiusz, Liwiusz), Flaminiusz poległ; straty Kartagińczyków 1500 (Polibiusz) albo 2500 (Liwiusz)
Wiosną 217 roku p.n.e. Hannibal minął konsula Gajusza Flaminiusza, obozującego pod Arretium, i pustoszył kraj przed nim, licząc, że człowiek, którego Polibiusz nazywa pewnym siebie demagogiem, ruszy za nim. Według zestawienia Jony Lenderinga Flaminiusz miał dwa legiony po 5000 ludzi, 10 000 italskich sprzymierzeńców, 2000 łuczników i lekkozbrojnych oraz 2500 do 3500 jazdy, razem, według naszej sumy, około 25 tysięcy. Hannibal pierwszy dotarł nad północny brzeg Jeziora Trazymeńskiego. Nocą rozstawił wojska na wzgórzach nad drogą, ostatnie oddziały aż przy samym wejściu do przesmyku między zboczem a wodą, i czekał.5
Flaminiusz rozbił obóz późno nad jeziorem, a o świcie wprowadził kolumnę w przesmyk bez zwiadu, we mgle, która według Liwiusza zalegała gęściej w dole niż na wzgórzach. Gdy większość kolumny była już w środku, Hannibal dał znak i jego ludzie runęli ze zboczy jednocześnie od czoła, z flanki i od tyłu. Polibiusz pisze, że większość Rzymian wycięto w szyku marszowym; Flaminiusza zabili Celtowie, w dolinie padło około 15 tysięcy, kolejni zginęli w jeziorze, a około 6 tysięcy, które przebiły się na czele kolumny, poddało się po bitwie. Liwiusz, który powołuje się na Fabiusza Piktora, podaje te same 15 tysięcy poległych Rzymian i 2500 Kartagińczyków; u Polibiusza jest ich około 1500. W Rzymie zgromadzenie powierzyło Kwintusowi Fabiuszowi Maksymusowi władzę dyktatora.6
Dlaczego to miejsce: Zasadzka podręcznikowa, z pełnymi notami za rozpoznawalność i czystość, a przy tym lepiej poświadczona niż większość bitew starożytnych, bo Polibiusz i Liwiusz zgadzają się co do poległych, stąd pewność 4. Stoi niżej niż Las Teutoburski, bo Rzym ją przetrwał i wygrał wojnę, więc skutek 4, a pamięć 4.
3 Cajamarca, 1532
- Gdzie
- Główny plac Cajamarki, północne wyżyny Peru
- Wojna
- Hiszpański podbój państwa Inków
- Strony
- Hiszpańska wyprawa Francisca Pizarra wobec orszaku inkaskiego władcy Atahualpy
- Siły
- 168 Hiszpanów (Lockhart) wobec 5 do 6 tys. w większości nieuzbrojonych ludzi na placu (Hernando Pizarro); za miastem armia około 80 tys. (szacunek współczesny)
- Wynik
- Atahualpa pojmany; około 7000 zabitych Inków według współczesnego wyliczenia, żaden Hiszpan nie zginął
W listopadzie 1532 roku Francisco Pizarro wprowadził około 168 Hiszpanów do Cajamarki na północnych wyżynach Peru. Obozował tam inkaski władca Atahualpa, świeżo zwycięski w wojnie domowej, z armią, którą World History Encyclopedia szacuje na 80 tysięcy. Z taką armią Pizarro nie mógł się mierzyć w polu, więc zastawił pułapkę. Jego brat Hernando pisał, że żołnierzy rozmieszczono w trzech halach otaczających otwarty plac, na koniach i pod bronią, a droga za miastem zapełniała się ludźmi Atahualpy.7
Wieczorem 16 listopada Atahualpę wniesiono na plac w lektyce. Uzbrojonych wojowników zostawił za miastem, a przyszedł, jak pisze Hernando, z pięcioma lub sześcioma tysiącami ludzi bez broni, jeśli nie liczyć małych oszczepów i proc ukrytych pod koszulami. Dominikanin podał mu księgę; Atahualpa rzucił ją na ziemię. Na znak huknęły działa, a cały hiszpański oddział wypadł z hal na zatłoczony plac. Tragarze lektyki i dostojnicy wokół władcy zginęli w miejscu, a Pizarro pojmał Atahualpę żywcem. World History Encyclopedia liczy 7000 zabitych Inków i żadnych strat po stronie hiszpańskiej. Uzbrojone wojska za miastem nie stawiły oporu, bo zapadła już noc. Atahualpa zapłacił okup w postaci komnaty pełnej skarbów, a mimo to 26 lipca 1533 roku został stracony.8
Dlaczego to miejsce: Pojmanie panującego władcy otworzyło podbój państwa Inków, więc skutek dostaje pełną notę. Czystość spada do 4, bo ofiarą był orszak, który szedł na rozmowy, a nie armia w marszu, a pewność do 3, bo każda liczba po stronie Inków to szacunek hiszpański albo współczesny.
4 Roncesvalles, 778
- Gdzie
- Przełęcz w zachodnich Pirenejach, tradycyjnie Roncesvalles (Roncevaux), Nawarra, Hiszpania
- Wojna
- Wyprawa hiszpańska Karola Wielkiego
- Strony
- Baskowie (u Einharda „Gaskończycy”) wobec straży tylnej i taborów frankijskiej armii Karola Wielkiego
- Siły
- Źródła nie podają liczb; Einhard pisze tylko, że poległo „bardzo wielu”
- Wynik
- Straż tylna wybita do nogi; napastnicy uszli bezkarnie
W 778 roku Karol Wielki, zaproszony przez Saragossę, przeszedł Pireneje na czele wszystkich sił, jakie zdołał zebrać; jego biograf Einhard pisze, że poddały mu się wszystkie atakowane miasta i grody. Kłopoty przyszły w drodze powrotnej. Wąska droga przez gęsto zalesione góry rozciągnęła armię w długą, cienką kolumnę, a Baskowie, których Einhard nazywa Gaskończykami, czekali na szczycie bardzo wysokiej góry.9
Spadli na koniec taborów i osłaniającą je straż tylną, zepchnęli je na dno doliny i wybili do ostatniego człowieka, po czym złupili tabory i z nadejściem nocy rozpierzchli się, zanim Frankowie zdążyli oddać cios. Pomagała im lekka zbroja i nierówny teren; Frankowie walczyli przygnieceni ciężarem swojej. Wśród poległych Einhard wymienia stolnika królewskiego Eggiharda, palatyna Anzelma i Rolanda, prefekta Marchii Bretońskiej, „z bardzo wieloma innymi”, ale nie podaje żadnych liczb. World History Encyclopedia datuje starcie na 15 sierpnia 778 roku i nazywa je jedyną klęską Karola. Mit i fakt: starofrancuska Pieśń o Rolandzie, spisana około 1100 roku, zamieniła baskijski napad na tabory w epicki bój z armią muzułmańską.10
Dlaczego to miejsce: Pieśń o Rolandzie uczyniła z niej najlepiej zapamiętaną zasadzkę literatury europejskiej, stąd pamięć 5, a kilka zdań Einharda opisuje czystą zasadzkę z wysokości, stąd czystość 5. Dla Karola Wielkiego niewiele zmieniła, więc skutek 2, a ponieważ żadne źródło nie podaje liczb, pewność wynosi 3.
5 Odwrót z Kabulu, 1842
- Gdzie
- Przełęcze między Kabulem a Dżalalabadem, Afganistan, od Khurd Kabul po Gandamak
- Wojna
- Pierwsza wojna brytyjsko-afgańska
- Strony
- Afgańscy wojownicy plemienni wobec brytyjsko-indyjskiego garnizonu Kabulu pod dowództwem generała sir Williama Elphinstone'a
- Siły
- 4500 żołnierzy brytyjskich i indyjskich oraz 12 000 cywilów z taborów (National Army Museum); razem około 16 000 ludzi (Historic UK); liczebność Afgańczyków nieznana
- Wynik
- Kolumna zniszczona; do Dżalalabadu dotarł jeden Europejczyk, doktor William Brydon; inni trafili do niewoli lub byli zakładnikami
Zimą 1841 roku brytyjska okupacja Afganistanu rozpadała się w Kabulu. W grudniu Akbar Chan zabił brytyjskiego posła, sir Williama Macnaghtena, a dowódca, generał sir William Elphinstone, wynegocjował odwrót, oddając większość dział i zapasy prochu. W styczniu 1842 roku garnizon, 4500 żołnierzy brytyjskich i indyjskich oraz 12 tysięcy ciurów i innych cywilów, wymaszerował z miasta z obietnicą bezpiecznego przejścia do Indii. Historic UK podaje, że wyszło razem około 16 tysięcy ludzi, a dzień wymarszu wskazuje na 6 stycznia. Obiecana eskorta się nie zjawiła, podobnie jak żywność i opał na zimowe przejście przez góry.11
Droga na wschód wiodła przez przełęcze, między innymi Khurd Kabul, wąwóz długi na mniej więcej osiem kilometrów. Z wysokości Afgańczycy strzelali z długich dżezajli, napadali na kolumnę i wybijali maruderów. Z ostatniej rzezi pod Gandamakiem uszło tylko kilku żołnierzy. Większość indyjskich sipajów zginęła, kilkuset sprzedano potem na targach niewolników w Kabulu, a do Dżalalabadu dotarł jeden Europejczyk, chirurg William Brydon. Mit i fakt: Brydon nie był jedynym ocalałym, jak głosi legenda i dawne podpisy pod obrazem; żołnierze, żony i dzieci pozostali w rękach Afgańczyków jako jeńcy i zakładnicy, wśród nich Elphinstone. Obraz lady Butler Resztki armii (1879), przedstawiający Brydona u bram Dżalalabadu, wciąż przypomina tę scenę.12
Dlaczego to miejsce: Samotna jazda Brydona i obraz lady Butler utrzymują rozpoznawalność i pamięć na poziomie 4, a liczby National Army Museum dają pewność 4. Czystość wynosi 4, bo był to ciąg ataków na kolumnę wycofującą się mimo złamanej obietnicy bezpiecznego przejścia, a nie jedna zatrzaśnięta pułapka, a Armia Odwetu Pollocka odbiła Kabul już we wrześniu, więc skutek 3.13
6 Okehazama, 1560
- Gdzie
- Okehazama, prowincja Owari (dziś prefektura Aichi), Japonia
- Wojna
- Wojny okresu Sengoku
- Strony
- Oda Nobunaga wobec Imagawy Yoshimoto
- Siły
- 2000 do 3000 ludzi Ody wobec około 25 000 Imagawy (liczba zwykle podawana; 45 000 w kronice Shinchō kōki)
- Wynik
- Imagawa Yoshimoto zabity; zwycięstwo Ody
W piątym miesiącu 1560 roku Imagawa Yoshimoto, pan Surugi i Tōtōmi, wkroczył do Owari z około 25 tysiącami ludzi, żeby rozbić Odę Nobunagę i, jeśli się uda, zająć całą prowincję; Shinchō kōki, kronika spisana przez wasala Nobunagi Ōtę Gyūichiego, podaje 45 tysięcy. Nobunaga mógł wystawić około 3 tysięcy, a gdy ruszył do fortu Nakajima, szło z nim niespełna 2 tysiące. Wojska Imagawy rozłożyły się na wzgórzach, a kwatera główna Yoshimoto zatrzymała się na wzniesieniu pod Okehazamą.14
W wersji znanej z filmów i seriali Nobunaga niepostrzeżenie obchodzi wroga wzgórzami od północy, czeka nad kotliną, w której odpoczywa Yoshimoto, i spada na obóz, gdy gwałtowna burza wprawia go w zamęt. Ta opowieść pochodzi z późniejszej kroniki Shinchōki Oze Hoana i z historii wojen sztabu generalnego armii z epoki Meiji, a większość badaczy odrzuca dziś obejście. Historyk Fujimoto Masayuki, czytając uważnie Shinchō kōki, dowodził, że był to atak od czoła; inni nie wierzą, by 2 tysiące ludzi mogły tak pokonać 25 tysięcy, i spór trwa. Burza przynajmniej jest w starszej kronice: nagła ulewa uderzyła jak grad tuż przed tym, jak ludzie Nobunagi rozbili szeregi Imagawy. Pewny jest skutek. Yoshimoto zginął, a Nobunaga podporządkował sobie rywali i w 1568 roku zajął Kioto.15
Dlaczego to miejsce: Śmierć Yoshimoto otworzyła drogę człowiekowi, który zaczął jednoczyć Japonię, więc skutek 5. Czystość wynosi 4, bo cios spadł na kwaterę główną na postoju, a pewność 2, bo historycy wciąż spierają się, czy w ogóle było ukryte podejście; Okehazama remisuje z Maling na 37 punktach i w rozpoznawalności, a wyprzedza je skutkiem.
7 Maling, 342 p.n.e.
- Gdzie
- Maling, północne Chiny, gdzie Shiji umieszcza wąską drogę wśród wąwozów
- Wojna
- Wojny okresu Walczących Królestw
- Strony
- Państwo Qi, z Tian Ji jako wodzem i Sun Binem jako doradcą, wobec państwa Wei pod wodzą Pang Juana i następcy tronu Shena
- Siły
- 10 000 kuszników w zasadzce (Shiji); poza tym brak liczb dla obu armii
- Wynik
- Armia Wei zniszczona; Pang Juan nie żyje, następca tronu Shen w niewoli
Historię opowiada Sima Qian w Shiji, spisanych ponad dwa stulecia później. Gdy Wei i Zhao napadły na Han, Qi wysłało armię pod wodzą Tian Ji, z Sun Binem jako doradcą, prosto na stolicę Wei, Daliang, a wodzowie Wei z Pang Juanem zawrócili, żeby ją przechwycić. Sun Bin, licząc na pogardę Wei dla żołnierzy Qi, kazał swojej armii, która weszła już na ziemie Wei, urządzić pierwszego dnia 100 tysięcy palenisk kuchennych, drugiego 50 tysięcy, a trzeciego 30 tysięcy. Pang Juan uznał, że Qi topnieje od dezercji, zostawił piechotę i z lekkimi oddziałami pognał za wrogiem podwójnym tempem.16
Sun Bin wyliczył, że Pang Juan dotrze do Maling o zmierzchu, tam gdzie droga była wąska, a po bokach ciągnęły się wąwozy dobre na zasadzkę. Kazał okorować wielkie drzewo i napisać na gołym pniu: „Pang Juan zginie pod tym drzewem”. Potem ukrył po obu stronach drogi 10 tysięcy najlepszych kuszników Qi z rozkazem, by strzelili razem, gdy ujrzą światło. Pang Juan przybył po ciemku i zapalił pochodnię, żeby odczytać napis; nim skończył, kusze wypaliły naraz, a jego armia rozsypała się w zamęcie. W tym rozdziale Pang Juan sam podcina sobie gardło; rozdział Shiji o domu Wei mówi, że zabili go ludzie Qi, a oba podają, że następca tronu Shen trafił do niewoli. W Mencjuszu król Hui z Wei skarży się, że na wschodzie pobiło go Qi i zginął tam jego najstarszy syn.17
Dlaczego to miejsce: W opowieści Sima Qiana to pułapka doskonała, stąd czystość 5, a klęska rozbiła armię Wei i kosztowała je następcę tronu, więc skutek 4. Cała historia opiera się jednak na Shiji, więc pewność 2; Maling remisuje z Okehazamą na 37 punktach i w rozpoznawalności, a ustępuje jej skutkiem.
8 Bitwa Fettermana, 1866
- Gdzie
- Grzbiet Lodge Trail Ridge koło Fortu Phil Kearny, dziś północne Wyoming, Stany Zjednoczone
- Wojna
- Wojna Czerwonej Chmury
- Strony
- Wojownicy Lakotów, Północnych Czejenów i Arapahów przeciw oddziałowi armii USA kapitana Williama J. Fettermana
- Siły
- 80 lub 81 ludzi, w tym dwóch cywilów, wobec nawet 2 tys. wojowników (szacunek HistoryNet)
- Wynik
- Cały oddział wybity, 80 lub 81 ludzi; straty wojowników nieznane
W 1866 roku armia zaczęła budować u stóp Gór Bighorn Fort Phil Kearny, który miał strzec szlaku Bozemana, drogi do złotonośnej Montany. Szlak biegł przez tereny łowieckie, których Lakotowie i ich sprzymierzeńcy, Północni Czejenowie i Arapahowie, nie zamierzali oddać. Wojownicy Czerwonej Chmury raz po raz napadali na transporty drewna dla fortu; według Shannon Smith do połowy grudnia w ponad 50 potyczkach w pobliżu posterunku zginęło blisko 70 żołnierzy i cywilów.18
21 grudnia zaatakowano kolejny transport, a z odsieczą wyruszył kapitan William J. Fetterman: piechota, porucznik George Grummond z 27 kawalerzystami i dwóch cywilów z karabinami powtarzalnymi. Niewielka grupa wabików, wśród nich Szalony Koń, ściągnęła żołnierzy ku grzbietowi Lodge Trail Ridge, którego pułkownik Henry Carrington zakazał przekraczać. Za nim, poza zasięgiem wzroku z fortu, czekało, według szacunku HistoryNet, nawet 2 tysiące wojowników. Nikt z oddziału nie przeżył; stanowy park historyczny mówi o 81 pochowanych, rozpiska HistoryNet również daje 81 ludzi razem z Fettermanem, a Smith liczy Fettermana i 79 innych. Mit i fakt: opowieść, że Fetterman chełpił się, iż z 80 ludźmi przejedzie przez cały naród Siuksów, pochodzi z książek żon Carringtona, a Smith ustala, że to konni Grummonda pognali naprzód, a Fetterman najpewniej przekroczył grzbiet, by ich wesprzeć. Była to najcięższa do tamtej pory strata armii w walce z Indianami; Lakotowie pamiętają ją jako Bitwę Stu w Garści, a latem 1868 roku armia porzuciła forty na szlaku Bozemana, które wojownicy Czerwonej Chmury spalili.19
Dlaczego to miejsce: Wabiki, grzbiet i ukryta armia czynią z niej czystą zasadzkę (czystość 5), a liczby są dobrze udokumentowane (pewność 4). Pomogła odebrać rządowi forty na szlaku Bozemana (skutek 3), ale rozpoznawalność i pamięć na 3 zatrzymują ją na 35 punktach, za bardziej znanymi zasadzkami dawniejszych wojen.
9 Pliska, 811
- Gdzie
- Przełęcz w Starej Płaninie, najpewniej przełęcz Wyrbica, Bułgaria
- Wojna
- Wojny bizantyjsko-bułgarskie
- Strony
- Chan Krum przeciw cesarzowi Nikeforowi I
- Siły
- Nieznane; baza Byzantine Battles daje cesarzowi 80 tys. ludzi, czego nie udało nam się potwierdzić
- Wynik
- Armia bizantyjska rozbita, cesarz zabity
Nikefor I złupił bułgarską stolicę Pliskę już w 810 roku, a w 811 wrócił, by dokończyć dzieła. W lipcu jego armia zdobyła i spaliła miasto, a gdy żołnierze plądrowali, chan Krum zebrał wszystkich, kogo mógł, także kobiety i awarskich najemników, i obsadził górskie przełęcze, którymi Bizantyjczycy musieli wracać.20
Wojsko weszło w wąską przełęcz, najpewniej Wyrbicę, i zastało drogę przed sobą zamkniętą grubymi drewnianymi zaporami; Bułgarzy zamknęli też wejście za jego plecami. Wbrew radom wodzów Nikefor kazał rozbić obóz. O świcie 26 lipca, bo tę datę podaje Teofanes, Bułgarzy uderzyli na obóz; ludzie ginęli od mieczy, tonęli w błotnistej rzece, spadali z drewnianych zapór i płonęli w ogniu, którym próbowano je spalić. Mark Cartwright datuje klęskę na 25 lipca. Cesarz zginął, jako pierwszy władca bizantyjski od ponad 400 lat poległy z rąk obcych, a jego syn i następca Staurakios został ciężko ranny. Teofanes pisze, że Krum przez kilka dni trzymał głowę cesarza zatkniętą na palu, a potem kazał okuć czaszkę srebrem i dawał z niej pić wodzom słowiańskim. Kat Jivkova przypomina, że historycy wciąż spierają się, czy Teofanes miał tę opowieść od naocznego świadka, czy z plotek, a późniejsi kronikarze przeważnie powtarzali ją za nim.21
Dlaczego to miejsce: Utrata cesarza i armii była klęską, której Bizancjum nie zapomniało (skutek 4, pamięć 4), ale cios spadł na obóz w pułapce, a nie na kolumnę w marszu (czystość 3), a liczby są nieznane (pewność 3). Remisuje z Lasem Koźmińskim na 34 punktach i w rozpoznawalności, a wyprzedza go skutkiem.
10 Las Koźmiński, 1497
- Gdzie
- Las Koźmiński na Bukowinie, dziś Ukraina
- Wojna
- Wyprawa mołdawska Jana Olbrachta
- Strony
- Stefan Wielki, hospodar mołdawski, z sojusznikami tureckimi i tatarskimi, przeciw królowi Janowi Olbrachtowi
- Siły
- Armia polska ok. 50 tys. (Grabarczyk) albo 60 do 80 tys. żołnierzy i czeladzi (Węgłowski); siły mołdawskie nieznane
- Wynik
- Klęska Polaków; 5 do 10 tys. zabitych lub wziętych do niewoli (Węgłowski)
W 1497 roku Jan Olbracht poprowadził do Mołdawii armię liczącą około 50 tysięcy ludzi i od 24 września do 19 października bezskutecznie oblegał Suczawę, dobrze ufortyfikowaną stolicę Stefana Wielkiego. Polscy autorzy winili za niepowodzenie zdradę Stefana i Węgrów, którzy nie dotrzymali zobowiązań.22
26 października, gdy wojsko wycofywało się przez Las Koźmiński na Bukowinie, Mołdawianie i ich sprzymierzeńcy uderzyli na nie z zasadzki. Kronikarz Maciej Stryjkowski, cytowany przez Adama Węgłowskiego, pisał, że napastnicy umyślnie podcinali drzewa i zawalali nimi drogi. Atak dosięgnął części wojska, a chorągiew dworska, królewska gwardia licząca do 2 tysięcy ludzi, uratowała rycerstwo pospolitego ruszenia przed całkowitą klęską. Liczby są sporne: Węgłowski szacuje armię na 60 do 80 tysięcy żołnierzy i czeladzi, a straty na 5 do 10 tysięcy zabitych lub wziętych do niewoli, w innym zaś tekście National Geographic Polska mowa o kilku tysiącach zabitych.23
Klęska przetrwała w powiedzeniu: „za króla Olbrachta wyginęła szlachta”. Węgłowski wywodzi je z początku pieśni o klęsce bukowińskiej, przytoczonej przez Marcina Bielskiego, a dzieje.pl przypomina, że posłużyło propagandzie wymierzonej w króla. Mit i fakt: szlachta nie wyginęła. Według dzieje.pl najcięższe straty poniosło pospolite ruszenie szlachty małopolskiej i ruskiej, ale Węgłowski, zestawiając 5 do 10 tysięcy zabitych i jeńców z armią liczącą 60 do 80 tysięcy, uznaje powiedzenie za mocną przesadę.24
Dlaczego to miejsce: Leśna zasadzka na wycofującą się armię (czystość 4), wciąż żywa w polskim przysłowiu (pamięć 4), ale nie zmieniła żadnej granicy (skutek 3), a liczby wojsk i strat bardzo się różnią (pewność 3). Remisuje z Pliską na 34 punktach i w rozpoznawalności, a ustępuje jej skutkiem.
11 Posada, 1330
- Gdzie
- Wąwóz w Karpatach Wołoszczyzny, dokładne miejsce nieznane (na północ od Câmpulung albo przy drodze nad Alutą ku przełęczy Czerwonej Wieży)
- Wojna
- Węgierska wyprawa na Wołoszczyznę
- Strony
- Basarab I, hospodar wołoski, przeciw Karolowi Robertowi, królowi Węgier
- Siły
- Ok. 30 tys. Węgrów (Fulton) wobec nieznanej liczby Wołochów
- Wynik
- Armia węgierska rozbita; król ledwie uszedł z życiem
Basarab I rządził Wołoszczyzną jako lennik korony węgierskiej, a w 1330 roku Karol Robert wyruszył przeciw niemu, namówiony przez wojewodę siedmiogrodzkiego Tomasza i przez Dionizego, który liczył na część jego ziem. Basarab ofiarował 7000 grzywien srebra, twierdzę Severin, coroczny trybut i jednego z synów; król odparł, że Basarab jest pasterzem jego owiec i że wywlecze go z nory za brodę. Tak opowiada węgierska Kronika ilustrowana.25
Karol zajął Severin, ale w górach jego wojsko nie znalazło żywności i ludzie oraz konie zaczęli głodować. Król zawarł rozejm, a Basarab obiecał bezpieczny powrót i przewodników. Przewodnicy wprowadzili armię w wąwóz zamknięty stromymi zboczami, z mocnymi zaporami ustawionymi na drodze, i od piątku 9 listopada do poniedziałku niezliczeni Wołosi biegali po stokach, rażąc Węgrów pociskami; kronikarz porównuje ich do ryb złowionych w sieć. Karol zamienił się zbroją z Dezső, synem Dionizego, który zginął zamiast niego, i uszedł z garstką ludzi; Gloria Fulton pisze, że ledwie ocalił życie, a jego armia liczyła 30 tysięcy.26
Kronika liczy węgierskich zabitych tylko jako niezliczonych i nie podaje miejsca. Fulton umieszcza przełęcz na północ od Câmpulung, a wydanie De Re Militari sytuuje atak przy drodze ku przełęczy Czerwonej Wieży nad Alutą. Klęska zakończyła próbę podporządkowania Basaraba siłą, a Fulton nazywa to zwycięstwo przełomowym momentem w budowie suwerenności Wołoszczyzny; zaznacza jednak, że już kilka lat później Wołoszczyzna znów stała się zależna od Węgier, a pełną niezależność zdobyła dopiero w 1380 roku.27
Dlaczego to miejsce: Pułapka w wąwozie, ciągnąca się przez kilka dni, to jedna z najczystszych zasadzek na liście (czystość 5), a zwycięstwo zakończyło próbę podporządkowania Wołoszczyzny siłą i jest pamiętane jako bitwa założycielska państwa wołoskiego, choć zwierzchnictwo Węgier później wróciło (skutek 4). Zostaje na 33 punktach, bo poza Rumunią i Węgrami mało kto ją zna (rozpoznawalność 2), a kronika nie podaje ani liczb, ani miejsca (pewność 3).
12 Ia Drang (LZ Albany), 1965
- Gdzie
- Okolice lądowiska Albany, dolina Ia Drang, Płaskowyż Centralny, Wietnam Południowy
- Wojna
- Wojna wietnamska
- Strony
- Armia północnowietnamska (8. batalion 66. pułku i część 33. pułku) przeciw 2. batalionowi 7. pułku kawalerii, 1. Dywizja Kawalerii USA
- Siły
- Ok. 400 do 500 Amerykanów w kolumnie wobec batalionu północnowietnamskiego z oddziałami wsparcia, liczebność nieznana
- Wynik
- 155 zabitych i 124 rannych Amerykanów; straty wietnamskie nieznane
W listopadzie 1965 roku amerykańska 1. Dywizja Kawalerii starła się z regularnym wojskiem Wietnamu Północnego w dolinie Ia Drang. 16 listopada 2. batalion 7. pułku kawalerii zluzował bratni batalion na lądowisku X-Ray, a nazajutrz dostał rozkaz przejścia pieszo na inną polanę, lądowisko Albany.28
Po mniej więcej pięciu kilometrach marszu kolumna zatrzymała się w pobliżu lądowiska, rozciągnięta na około 500 metrach wąskiej ścieżki. Dowódców kompanii wezwano na czoło, a wielu żołnierzy usiadło, nie wystawiając ubezpieczenia. Tuż obok ścieżki odpoczywał przy posiłku batalion północnowietnamski i o 13.15 8. batalion 66. pułku, wsparty przez część 33. pułku, uderzył z bliska na całą długość kolumny. Amerykanie walczyli w małych, odciętych grupach przez około sześć godzin i dalej w nocy, a jak pisze HistoryNet, żadna ze stron nie brała już jeńców.29
Do rana zginęło 155 Amerykanów, a 124 zostało rannych, z kolumny liczącej według HISTORY około 500 ludzi; DVIDS nazywa ten dzień najkrwawszym dla Amerykanów w całej wojnie. HISTORY podaje, że na polu leżało ponad 400 ciał żołnierzy północnowietnamskich, ale wiarygodnego rachunku ich strat nie ma. Albany było połową bitwy nad Ia Drang, po której McNamara meldował prezydentowi, że przeciwnik nie tylko dotrzymał kroku amerykańskiej eskalacji, ale ją przewyższył.30
Dlaczego to miejsce: Żadna zasadzka na liście nie jest lepiej udokumentowana (pewność 5), ale kolumna wpadła na wroga odpoczywającego przy ścieżce, a nie czekającego od dawna w ukryciu (czystość 4), a skutki należą do całej bitwy nad Ia Drang (skutek 2). Remisuje z Oriskany na 32 punktach i wyprzedza je rozpoznawalnością.
13 Oriskany, 1777
- Gdzie
- Wąwóz koło wioski Oneidów Oriska, około 10 km od Fortu Stanwix, dolina Mohawk, Nowy Jork
- Wojna
- Amerykańska wojna o niepodległość (kampania pod Saratogą)
- Strony
- Lojaliści i wojownicy, głównie Mohawkowie i Senekowie, pod wodzą sir Johna Johnsona i Josepha Branta, przeciw milicji hrabstwa Tryon i sprzymierzonym Oneidom Nicholasa Herkimera
- Siły
- Ok. 800 milicjantów i 60 wojowników Oneidów i Tuskarorów wobec ok. 500 (American Battlefield Trust) do 700 (National Park Service)
- Wynik
- Kolumna odsieczy rozbita: 385 zabitych Amerykanów (American Battlefield Trust); Herkimer śmiertelnie ranny
W sierpniu 1777 roku kolumna Barry'ego St. Legera, złożona z lojalistów i wojowników irokeskich, oblegała Fort Stanwix u wylotu doliny Mohawk, a generał Nicholas Herkimer zebrał na odsiecz około 800 milicjantów z hrabstwa Tryon, do których dołączyło około 60 wojowników Oneidów i Tuskarorów. St. Leger wysłał im naprzeciw sir Johna Johnsona z lojalistami i wojownikami, głównie Mohawkami i Senekami, pod wodzą Josepha Branta: według American Battlefield Trust około 500 ludzi, według National Park Service około 700.31
6 sierpnia czekali w głębokim wąwozie około 10 kilometrów od fortu: lojaliści zamykali drogę, a wojownicy zajęli oba zbocza. Część wojowników otworzyła ogień, zanim cała kolumna weszła w pułapkę, i tylna straż uciekła, ale reszta została w wąwozie. Herkimer, wcześnie ranny w nogę, dowodził dalej, siedząc na siodle, i zmarł od rany 16 sierpnia. American Battlefield Trust liczy 465 amerykańskich ofiar, w tym 385 zabitych, wobec 7 zabitych i 21 rannych lojalistów; Tom Hand z Americana Corner podaje te same 385 ofiar śmiertelnych. Zarząd parków stanu Nowy Jork przypomina, że bywa nazywana najkrwawszym pojedynczym dniem walk tej wojny i że po raz pierwszy wojownicy Haudenosaunee walczyli w niej z wojownikami innych członków Ligi Sześciu Narodów: Oneidowie po stronie amerykańskiej, głównie Mohawkowie i Senekowie przeciw nim.32
Odsiecz się nie udała, ale straty wojowników sprawiły, że sojusznicy St. Legera byli gotowi odejść; opuścili go, on zwinął oblężenie i wrócił do Kanady, a do 21 sierpnia do fortu dotarła druga amerykańska kolumna odsieczy.33
Dlaczego to miejsce: Ukryty oddział, wąwóz i kolumna w marszu czynią z niej czystą zasadzkę (czystość 5), straty są dobrze policzone (pewność 4), a nieudana odsiecz i tak pomogła zakończyć oblężenie (skutek 3). Mało znana poza stanem Nowy Jork (rozpoznawalność 2), remisuje z Ia Drang na 32 punktach i ustępuje mu rozpoznawalnością.
Jak wybraliśmy i ułożyliśmy zasadzki
Za zasadzkę uznaliśmy tylko zasadzkę w ścisłym sensie: atak z ukrycia na wroga w ruchu, armię lub kolumnę zaskoczoną w marszu, zanim zdążyła sformować szyk. Rdzeniem rankingu jest to, na ile zasadzka była czysta i pełna. Nie liczą się ataki z zaskoczenia na pozycje stałe, dlatego Pearl Harbor i ofensywa Tet, obecne wcześniej na tej stronie, wypadły, podobnie jak Isandlwana, gdzie cios Zulusów spadł na obóz. Pozorowane odwroty i przynęty rozegrane w otwartym polu, jak Ajn Dżalut i Hattin, zostawiamy przewodnikowi po największych bitwach średniowiecza; oblężenia należą do największych oblężeń w historii, a bitwy w szyku z jednym ukrytym oddziałem, jak Trebia, są bitwami, nie zasadzkami. Monongahela, często nazywana zasadzką, była bitwą spotkaniową: Francuzi przybyli za późno, żeby ją zastawić. Zwycięstwa strony słabszej opisujemy w przewodniku zwycięstwa wbrew przewadze.
Rozważyliśmy 26 kandydatów i każdemu daliśmy od 1 do 5 punktów w pięciu kryteriach. Rozpoznawalność liczy się potrójnie, bo ta strona odpowiada na pytanie, które zasadzki są najsłynniejsze; czystość zasadzki, skutek i pamięć liczą się podwójnie, a pewność źródeł raz. Wiele zasadzek znamy od jednego starożytnego lub średniowiecznego kronikarza, dlatego obniżaliśmy pewność wszędzie tam, gdzie opowieść i liczby opierają się na jednym późnym źródle:
- Rozpoznawalność (×3). 5, gdy nazwa jest znana daleko poza historią wojskowości i pojawia się na większości list zasadzek, 1, gdy znają ją tylko specjaliści.
- Czystość zasadzki (×2). Na ile zasadzka była czysta i pełna: 5, gdy ukryty oddział uderzył z przygotowanych pozycji na wroga w marszu, a ofiara nie zdążyła sformować szyku; 4, gdy ukrycie i zaskoczenie wroga w ruchu były prawdziwe, ale coś je osłabia (kolumna na postoju, odwrót mimo złamanego rozejmu, zasadzka naprędce); 3, gdy wróg wpadł w pułapkę w marszu, ale cios spadł na jego obóz, albo pułapka była blokadą, a nie atakiem; 2, gdy była to głównie bitwa spotkaniowa albo bitwa w szyku z ukrytym oddziałem; 1, gdy nie było żadnego ukrycia (pozycja stała, pozorowany odwrót). Ocena 2 lub 1 wyklucza bitwę z listy.
- Skutek (×2). 5, gdy rozstrzygnęła wojnę, los państwa albo granicę imperium, 1, gdy nie zmieniła niczego poza polem bitwy.
- Pamięć (×2). 5, gdy wciąż żyje w pamięci (epos, słynny obraz, pomnik, przysłowie), 1, gdy jest zapomniana.
- Pewność źródeł (×1). 5, gdy liczby i przebieg zasadzki potwierdzają dokumenty lub niezależne źródła, 1, gdy opierają się na jednym późnym źródle albo są sporne.
Lista jest uszeregowana według sumy punktów, nie według dat. Przy remisie wyżej stoi zasadzka bardziej znana, potem ta o większych skutkach, a na końcu starsza. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Widać w niej, dlaczego pierwszy jest Las Teutoburski, a Jezioro Trazymeńskie, często nazywane zasadzką doskonałą, dopiero drugie: obie pułapki były podręcznikowe, ale Rzym przetrwał klęskę nad Jeziorem Trazymeńskim i wygrał wojnę, a po Lesie Teutoburskim porzucił plan prowincji sięgającej Łaby.
| Miejsce | Nazwa | Rozpoznawalność ×3 | Czystość zasadzki ×2 | Skutek ×2 | Pamięć ×2 | Pewność źródeł ×1 | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Las Teutoburski | 5 | 5 | 5 | 5 | 3 | 48 |
| 2 | Jezioro Trazymeńskie | 5 | 5 | 4 | 4 | 4 | 45 |
| 3 | Cajamarca | 4 | 4 | 5 | 4 | 3 | 41 |
| 4 | Roncesvalles | 4 | 5 | 2 | 5 | 3 | 39 |
| 5 | Odwrót z Kabulu | 4 | 4 | 3 | 4 | 4 | 38 |
| 6 | Okehazama | 3 | 4 | 5 | 4 | 2 | 37 |
| 7 | Maling | 3 | 5 | 4 | 4 | 2 | 37 |
| 8 | Bitwa Fettermana | 3 | 5 | 3 | 3 | 4 | 35 |
| 9 | Pliska | 3 | 3 | 4 | 4 | 3 | 34 |
| 10 | Las Koźmiński | 3 | 4 | 3 | 4 | 3 | 34 |
| 11 | Posada | 2 | 5 | 4 | 3 | 3 | 33 |
| 12 | Ia Drang (LZ Albany) | 3 | 4 | 2 | 3 | 5 | 32 |
| 13 | Oriskany | 2 | 5 | 3 | 3 | 4 | 32 |
Blisko listy
Pięć zasadzek było blisko i nie weszło do trzynastki:
Wąwóz Kaudyński, 321 p.n.e. Według Liwiusza dziesięciu samnickich żołnierzy przebranych za pasterzy zwabiło konsulów w dolinę między dwoma wąskimi, zalesionymi przesmykami, a Rzymianie zastali wyjście zawalone ściętymi drzewami i głazami; uwięzioną armię przepędzono pod jarzmem. Nie padł jednak ani jeden cios, Liwiusz jest jedynym pełnym źródłem, a Nicholas Horsfall dowodzi, że jego opis nie pasuje do terenu, więc z 31 punktami odpadł.34
Droga Raate, 1940. W wojnie zimowej Finowie pocięli związaną z drogą radziecką 44. Dywizję Strzelecką na okrążone kotły, tak zwane motti, i do 7 stycznia zniszczyli ją jako siłę bojową. Było to zaplanowane okrążenie kolumny, która już stała, a nie jedna zasadzka, więc dostała 3 za czystość i z 31 punktami odpadła.35
Bet Choron, 66 n.e. Judejscy powstańcy z wysokości przełęczy Bet Choron razili wycofującą się armię Cestiusza Gallusa w wąskich przejściach, gdzie jazda nie mogła ich dosięgnąć; Józef Flawiusz podaje 5300 zabitych pieszych i 380 jeźdźców, razem według naszego rachunku 5680 ludzi. Czysta zasadzka, ale Flawiusz jest jedynym źródłem, a nazwę znają głównie specjaliści, więc z 31 punktami odpadła.36
Kilmichael, 1920. 28 listopada lotna kolumna IRA Toma Barry'ego zaatakowała z zasadzki w hrabstwie Cork dwie ciężarówki z 18 żołnierzami Dywizji Pomocniczej; zginęło 17 z nich, przeżył jeden, H. F. Forde, a IRA straciła trzech ludzi. Słynna w Irlandii, ale mała, a podważona przez Petera Harta opowieść Barry'ego o „fałszywej kapitulacji” trzyma pewność na 3, więc z 31 punktami odpadła.37
Myriokefalon, 1176. Manuel I Komnen ruszył przeciw seldżuckiemu sułtanowi Kilidż Arslanowi II, spowolniony wozami z zaopatrzeniem i machinami oblężniczymi, a wodzowie ostrzegali go przed Turkami zebranymi na wzgórzach wokół przełęczy; mimo to wszedł w nią, Turcy go otoczyli i musiał negocjować warunki odwrotu. Ponieważ niebezpieczeństwo było widoczne zawczasu, dostał 4 za czystość i z 27 punktami odpadł.38
Dlaczego na liście nie ma Pearl Harbor, Hattinu ani Ajn Dżalut?
Bo żadne z nich nie było zasadzką w ścisłym sensie, czyli atakiem z ukrycia na wroga w ruchu. Pearl Harbor i ofensywa Tet były atakami z zaskoczenia na pozycje stałe, a Hattin i Ajn Dżalut wygrano, wciągając armię na wybrany teren w otwartym polu. Wszystkie cztery były we wcześniejszych wersjach tej strony, więc wyjaśniamy każdy przypadek.
Pearl Harbor, 1941. Japońskie samoloty pokładowe uderzyły 7 grudnia 1941 roku na amerykańską Flotę Pacyfiku w jej hawajskiej bazie; National Park Service liczy 2403 zabitych żołnierzy i cywilów oraz 188 zniszczonych samolotów. Flota na kotwicy to nie kolumna w marszu, więc był to atak z zaskoczenia, a nie zasadzka.39
Ofensywa Tet, 1968. Wojska północnowietnamskie i Wietkong uderzyły na miasta i bazy w całym Wietnamie Południowym podczas rozejmu z okazji księżycowego Nowego Roku. Zaskoczenie polegało na terminie i skali, a nie na ukrytym oddziale czekającym na wroga w ruchu.40
Hattin, 1187. Saladyn odciągnął armię Królestwa Jerozolimskiego od wody i otoczył ją na suchym, otwartym terenie pod Rogami Hattinu. Wybrał teren, a resztę zrobiło pragnienie, ale swojego wojska nie ukrywał, dlatego Hattin trafił do rankingu największych bitew średniowiecza.41
Ajn Dżalut, 1260. Perski historyk Raszid ad-Din, piszący na dworze mongolskim, opisuje, jak Kutuz upozorował odwrót i wciągnął Mongołów w pułapkę zamkniętą z trzech stron. Gary Rashba wątpi w tę relację, bo pozorowany odwrót był taktyką samych Mongołów. Skoro sama zasadzka jest sporna, Ajn Dżalut należy również do przewodnika po bitwach średniowiecza.42
Na czym polega skuteczna zasadzka
Wielkie zasadzki mają wspólny schemat. Ofiara była w ruchu i pewna siebie, jak Flaminiusz, Warus, Pang Juan czy straż tylna Karola Wielkiego. Atakujący lepiej znał teren: brzeg jeziora we mgle, leśny dukt między bagnem a wzgórzem, wąską drogę wśród wąwozów, górską przełęcz. A pułapka zamykała się naraz, tak że ofiara nie mogła przyjąć szyku, który dawał jej siłę. Gdy brakowało jednego z tych warunków, skutek był mniejszy: pod Oriskany część wojowników otworzyła ogień za wcześnie i część kolumny uszła, a pod Albany napastnicy wcale nie czekali w ukryciu.
(5).jpg){kind=link}