Najbardziej wpływowi wodzowie w historii

1 Napoleon Bonaparte, 1769 do 1821

Lata

1769 do 1821

Dowodził

Armiami francuskimi od 1796 roku, od 1804 jako cesarz Francuzów (do 1814 i w 1815)

Punkt zwrotny

Austerlitz, 2 grudnia 1805

Co zmienił

Korpusy i masowy pobór; nowa mapa Niemiec, koniec Świętego Cesarstwa Rzymskiego w 1806

Dziedzictwo

Jego taktykę studiuje się do dziś; Kodeks cywilny z 1804 roku wciąż obowiązuje we Francji

Urodzony na Korsyce w 1769 roku Napoleon Bonaparte objął w marcu 1796 roku dowództwo francuskiej Armii Italii. W 1804 roku został cesarzem Francuzów i rządził do 1814 roku, a potem jeszcze przez Sto Dni w 1815.¹

Jego narzędziem była Wielka Armia z poboru, podzielona na osiem samodzielnych korpusów, które maszerowały osobno, potrafiły walczyć w pojedynkę i szybko się łączyły. 2 grudnia 1805 roku ta armia rozbiła Austriaków i Rosjan pod Austerlitz. Według biografa Andrew Robertsa stoczył sześćdziesiąt bitew i przegrał siedem, tyle że to porażki rozstrzygnęły sprawę: z ponad 615 000 żołnierzy, którzy w 1812 roku przekroczyli granicę Rosji, stracił około pół miliona, a potem przyszły Lipsk i Waterloo. Kodeks cywilny z 21 marca 1804 roku w większości obowiązuje we Francji do dziś, a przebudowa Niemiec doprowadziła w 1806 roku do końca Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Jomini zrobił karierę na objaśnianiu armiom świata metody Napoleona, a Clausewitz zbudował swoją teorię na wojnach przeciw niemu. Mit i fakt: Napoleon nie był niski. Zapisane 5 stóp i 2 cale w dawnej mierze francuskiej to około 1,67 m, czyli wzrost przeciętny albo nieco wyższy jak na owe czasy; „Little Boney” to w dużej mierze wymysł brytyjskiego karykaturzysty Jamesa Gillraya.²

Dlaczego to miejsce: Napoleon jako jedyny na tej liście ma komplet punktów we wszystkich pięciu kryteriach: zna go każdy, jego sposób prowadzenia wojny wykłada się do dziś, przerysował mapę Europy, a kampanie są opisane dzień po dniu. Nic go nie hamuje i dlatego jest pierwszy.

Pełna historia: Napoleon Bonaparte ›

2 Aleksander Wielki, 356 do 323 p.n.e.

Lata

356 do 323 p.n.e.

Dowodził

Armią macedońską jako król, 336 do 323 p.n.e.; kampanie od Grecji po Pendżab, 334 do 323 p.n.e.

Punkt zwrotny

Gaugamela, 1 października 331 p.n.e.

Co zmienił

Podbite imperium perskie; grecka władza i kultura od Egiptu po Indie

Dziedzictwo

Królestwa jego wodzów stworzyły świat hellenistyczny

Aleksander został królem Macedonii w 336 roku p.n.e., mając dwadzieścia lat, i odziedziczył najlepszą armię swoich czasów: jego ojciec Filip II zrobił z zacofanego królestwa silne państwo z potężnym wojskiem. W 334 roku p.n.e. przeprawił się do Azji, zwyciężył nad Granikiem, a w 333 roku pobił samego Dariusza III pod Issos.³

Pod Gaugamelą 1 października 331 roku p.n.e. Arrian daje Aleksandrowi 7000 jazdy i około 40 000 piechoty, a Dariuszowi, ze słyszenia, 40 000 jazdy i milion piechoty; Justyn podaje 400 000 piechoty i 100 000 jazdy, więc prawdziwej siły Persów nie znamy. Aleksander z jazdą wbił się w lukę w perskim szyku, Dariusz uciekł, a Babilon i Suza poddały się bez walki. Doszedł do Pendżabu, w 326 roku p.n.e. pobił króla Porosa nad Hydaspesem i zawrócił dopiero wtedy, gdy wojsko odmówiło dalszego marszu. Zmarł w Babilonie w czerwcu 323 roku p.n.e., w wieku 32 lat; jak zauważa HISTORY, nie przegrał żadnej bitwy. Jego wodzowie podzielili imperium, a ich królestwa walczyły dalej armią zbudowaną przez Filipa. Mit i fakt: Aleksander nie płakał, że nie ma już światów do podbicia. U Plutarcha płacze, gdy słyszy, że światów jest nieskończenie wiele, „a my nie zawładnęliśmy jeszcze ani jednym”.⁴

Dlaczego to miejsce: Aleksander ma tyle samo punktów co Czyngis-chan, 48, i tak samo komplet za rozpoznawalność i wpływ na historię, więc o kolejności decyduje wiek: wyżej stoi starszy. Hamuje go tylko pewność źródeł: relacje naocznych świadków zaginęły, a Arrian, najlepsze zachowane źródło, pisał w II wieku n.e., stąd 3 punkty.⁵

Pełna historia: Aleksander Wielki ›

3 Czyngis-chan, ok. 1162 do 1227

Lata

1162 (albo 1167) do 1227

Dowodził

Mongołami jako wielki chan, 1206 do 1227

Punkt zwrotny

Okrzyknięcie Czyngis-chanem przez zjazd plemion, 1206

Co zmienił

Plemiona stepu stopione w jedną armię opartą na systemie dziesiętnym; podbój północnych Chin i Azji Środkowej

Dziedzictwo

Założyciel największego zwartego imperium w dziejach, 24 mln km² w 1279 roku

Temudżyn urodził się w 1162, a może w 1167 roku. W 1206 roku kurułtaj, zjazd wodzów plemiennych, ogłosił go Czyngis-chanem, czyli zapewne „władcą powszechnym”. Wojowników pokonanych plemion wcielał do swojej armii, zorganizowanej po stepowemu w oddziały po dziesięciu, stu, tysiącu i dziesięciu tysiącach ludzi.⁶

Ta armia konnych łuczników poruszała się szybko i widziała daleko: zwiadowcy jechali nawet 110 km przed kolumnami i po ich bokach. W 1211 roku Czyngis-chan najechał państwo Jin w północnych Chinach dwiema armiami po 50 000 ludzi, a w 1215 roku padł Pekin. Od 1218 roku armia mongolska licząca według WHE 100 000 ludzi zniszczyła Chorezm w Azji Środkowej i zdobyła Bucharę i Samarkandę. Miasta, które stawiały opór, równano z ziemią, a mieszkańców wyrzynano. Mit i fakt: sumy perskich kronikarzy, jak 1 747 000 zabitych w samym Niszapurze, to nie wynik liczenia; jak pisze historyk David Morgan, „można wątpić, czy ktokolwiek liczył”. Czyngis-chan zmarł 18 sierpnia 1227 roku, a jego następcy podbijali dalej, aż w 1279 roku imperium objęło około 24 mln km², największe zwarte imperium w dziejach.⁷

Dlaczego to miejsce: Czyngis-chan ma tyle samo punktów co Aleksander, 48, i tak samo komplet za rozpoznawalność i wpływ na historię; przy remisie wyżej stoi starszy, więc jest za nim. Obu hamuje pewność źródeł: jego życie znamy z Tajnej historii Mongołów, spisanej między 1228 a 1240 rokiem, oraz z późniejszych kronik perskich i chińskich, stąd 3 punkty.⁸

Pełna historia: Czyngis-chan ›

4 Juliusz Cezar, 100 do 44 p.n.e.

Lata

100 do 44 p.n.e.

Dowodził

Legionami w Galii, 58 do 51 p.n.e., i w wojnie domowej od 49 p.n.e.

Punkt zwrotny

Alezja, 52 p.n.e.

Co zmienił

Galia podbita dla Rzymu; republika zastąpiona rządami jednego człowieka

Dziedzictwo

Jego własne Commentarii o wojnach; Napoleon napisał o nich książkę na wygnaniu

Gajusz Juliusz Cezar, urodzony w lipcu 100 roku p.n.e., miał 42 lata, gdy po latach kariery politycznej w Rzymie poprowadził w 58 roku p.n.e. legiony do Galii po bogactwo i prestiż.⁹

W niespełna dziesięć lat zajął ziemie dzisiejszej Francji i Belgii. Plutarch twierdzi, że zdobył szturmem ponad 800 miast, podporządkował 300 ludów i walczył z trzema milionami ludzi, z których milion zabił, a drugi milion wziął do niewoli; to okrągłe liczby, nie wynik liczenia. Pod Alezją w 52 roku p.n.e. zamknął Wercyngetoryksa armią liczącą według szacunku Britanniki około 60 000 ludzi i utrzymał umocnienia przeciw załodze i odsieczy, którą sam Cezar oszacował na 250 000 piechoty i 8000 jazdy. Wercyngetoryks się poddał. Potem Cezar zwrócił się przeciw Rzymowi. W 49 roku p.n.e. przekroczył Rubikon, w 48 roku pobił Pompejusza pod Farsalos, w 46 optymatów pod Tapsus i był dyktatorem dożywotnim, gdy 15 marca 44 roku p.n.e. zginął od sztyletów. Mit i fakt: Cezar nie urodził się przez cesarskie cięcie. W jego czasach taki zabieg wykonywano tylko u zmarłych lub umierających matek, a jego matka Aurelia podobno dożyła wieści o wyprawie syna do Brytanii.¹⁰

Dlaczego to miejsce: Cezar ma komplet punktów za rozpoznawalność, wpływ na historię i pamięć: zdobył Galię i skończył z republiką, a Napoleon jeszcze na Wyspie Świętej Heleny pisał książkę o jego wojnach. Doskonalił rzymski sposób walki zamiast wymyślać nowy, stąd 4 za wpływ na sposób prowadzenia wojen, a duża część przekazu to jego własna relacja, stąd 4 za pewność źródeł.¹¹

Pełna historia: Juliusz Cezar ›

5 George Washington, 1732 do 1799

Lata

1732 do 1799

Dowodził

Armią Kontynentalną jako naczelny wódz, 1775 do 1783

Punkt zwrotny

Yorktown, 19 października 1781

Co zmienił

Wywalczył niepodległość Stanów Zjednoczonych; w 1783 roku złożył dowództwo na ręce Kongresu

Dziedzictwo

Cywilna kontrola nad armią; pierwszy prezydent Stanów Zjednoczonych, 1789 do 1797

George Washington, plantator z Wirginii i weteran wojny z Francuzami i Indianami, 15 czerwca 1775 roku został naczelnym wodzem nowo utworzonej Armii Kontynentalnej.¹²

Wielkim zwycięzcą bitew nie był. Jak ujmuje to Miller Center, wygrał ważne starcia, pod Bostonem, Trenton i Princeton, ale „więcej przegrał”. W 1776 roku przegrał na Long Island, tracąc ponad 2000 ludzi, a w 1777 nad Brandywine i Germantown, oddając Filadelfię. Jego zasługą było utrzymanie armii przy życiu i uderzenie, gdy nadarzyła się okazja: w nocy z 25 na 26 grudnia 1776 roku przeprawił się przez pełną kry Delaware i zaskoczył heską załogę Trenton. W 1781 roku razem z francuskim generałem Rochambeau ruszył na południe, gdy francuska flota trzymała zatokę Chesapeake, i zamknął w Yorktown armię lorda Cornwallisa, około 9000 ludzi. Jej kapitulacja 19 października, jedna trzecia wszystkich sił brytyjskich w Ameryce Północnej, zakończyła walki na dużą skalę. W 1783 roku rozbroił spisek oficerów w Newburgh wymierzony w Kongres, a w grudniu w Annapolis zwrócił Kongresowi swoją nominację. Mit i fakt: jego sztuczne zęby nigdy nie były drewniane; zrobiono je z ludzkich zębów, kości słoniowej i kości, osadzonych na ołowiu, drucie i mosiężnych śrubkach.¹³

Dlaczego to miejsce: Washington ma komplet punktów za rozpoznawalność, wpływ na historię, pamięć i pewność źródeł: wywalczył państwo i ustanowił zasadę, że zwycięski generał oddaje władzę. Przegrał więcej bitew, niż wygrał, i nie wymyślił nowego sposobu walki, więc za wpływ na sposób prowadzenia wojen ma tylko 2; z czterech wodzów, którzy mają po 44 punkty, on i Hannibal prowadzą pod względem rozpoznawalności, a wpływ na historię stawia go na czele.

Pełna historia: George Washington ›

6 Hannibal, 247 do 183 p.n.e.

Lata

247 do 183 p.n.e.

Dowodził

Armią Kartaginy w Hiszpanii i Italii w drugiej wojnie punickiej, 218 do 202 p.n.e.

Punkt zwrotny

Kanny, sierpień 216 p.n.e.

Co zmienił

Podwójne oskrzydlenie stało się wzorem bitwy, która unicestwia armię wroga; Kartagina przegrała jednak wojnę

Dziedzictwo

Kanny wciąż się studiuje; zainspirowały plany Schlieffena

Hannibal, syn kartagińskiego wodza Hamilkara Barkasa, urodził się w 247 roku p.n.e. W 218 roku p.n.e. ruszył na Rzym z Hiszpanii przez Pireneje i Alpy, z 50 000 piechoty, 9000 jazdy i słoniami; gdy zszedł do Italii, jego armia liczyła już tylko 26 000 ludzi.¹⁴

Pobił Rzymian nad Trebią w grudniu 218 roku i nad Jeziorem Trazymeńskim w czerwcu 217. Pod Kannami w sierpniu 216 roku stanął z około 40 000 piechoty i 10 000 jazdy przeciw armii, którą Polibiusz szacuje na około 80 000 piechoty i ponad 6000 jazdy. Jego środek ugiął się do tyłu, afrykańska piechota uderzyła na oba skrzydła Rzymian, a jazda zamknęła ich od tyłu. Według Polibiusza zginęło około 70 000 Rzymian, według World History Encyclopedia 44 000; liczba jest sporna. Mit i fakt: bitwy pod Kannami nie wygrały słonie. Polibiusz pisze, że po bitwie nad Trebią wszystkie z wyjątkiem jednego padły z zimna, a zwycięstwo zawdzięczano przede wszystkim jeździe. Rzym nie zawarł pokoju, a Scypion przeniósł wojnę do Afryki. Pod Zamą w 202 roku p.n.e. Hannibal przegrał, a w 183 roku, ścigany przez Rzym, odebrał sobie życie w Bitynii. Kanny żyły dalej: Schlieffen wpisał swoją „koncepcję Kann”, czyli okrążenia, w niemieckie plany sprzed 1914 roku, a jedna z analiz łączy z tą tradycją „lewy sierpowy” Pustynnej Burzy z 1991 roku.¹⁵

Dlaczego to miejsce: Hannibal ma komplet punktów za rozpoznawalność, wpływ na sposób prowadzenia wojen i pamięć, a wśród czterech wodzów z 44 punktami rozpoznawalność stawia go przed Oktawianem Augustem i Mao. Washington wyprzedza go wpływem na historię: Hannibal przegrał swoją wojnę, więc ma tu tylko 3, a jego dzieje znamy niemal wyłącznie od historyków zwycięzców (pewność źródeł 3).

Pełna historia: Hannibal ›

7 Oktawian August, 63 p.n.e. do 14 n.e.

Lata

63 p.n.e. do 14 n.e.

Dowodził

Jako dziedzic Cezara w wojnach domowych, 44 do 30 p.n.e., i jako pierwszy cesarz rzymski, 27 p.n.e. do 14 n.e.

Punkt zwrotny

Akcjum, 2 września 31 p.n.e.

Co zmienił

Stała zawodowa armia ze stałym żołdem i okresem służby, opłacana z kasy wojskowej

Dziedzictwo

Legiony na granicach, które strzegły imperium przez stulecia

Gajusz Oktawiusz, urodzony 23 września 63 roku p.n.e., miał 18 lat, gdy zamordowano brata jego babki, Juliusza Cezara, który uczynił go dziedzicem. Nastąpiło czternaście lat wojen domowych. Razem z Markiem Antoniuszem rozbił zabójców Cezara pod Filippi w 42 roku p.n.e., a potem obaj zwrócili się przeciw sobie.¹⁶

Oktawian zostawiał walkę innym. Jego przyjaciel Marek Agryppa, „znakomity admirał”, w 31 roku p.n.e. przeciął linie zaopatrzenia Antoniusza w Grecji, a gdy Antoniusz i Kleopatra, których flota liczyła około 230 okrętów, próbowali 2 września wyrwać się spod Akcjum, poszła ona w rozsypkę; rok później Egipt stał się rzymską prowincją. Mit i fakt: Akcjum pamięta się jako zwycięstwo Oktawiana, ale bitwę wygrał jego admirał Agryppa. Prawdziwe dziedzictwo Augusta przyszło po wojnie. Przysięgę wojskową złożyło mu około 500 000 obywateli, a ponad 300 000 weteranów osadził w koloniach albo odesłał do domów z ziemią lub pieniędzmi. Ustalił żołd, długość służby i nagrody przy zwolnieniu, a w 6 roku n.e. utworzył kasę wojskową, która miała je wypłacać, i wpłacił do niej 170 milionów sestercji z własnego majątku. Legiony stanęły na granicach, do 23 roku n.e. osiem nad samym Renem, a przez większość okresu cesarstwa Rzym utrzymywał około 28 legionów i oddziały pomocnicze, razem jakieś 350 000 ludzi.¹⁷

Dlaczego to miejsce: Oktawian August ma komplet punktów za wpływ na historię i pamięć: stała armia i system granic, które zbudował, utrzymały imperium przez stulecia. Walkę zostawiał Agryppie i pamięta się go raczej jako cesarza niż żołnierza, stąd 4 za rozpoznawalność; to stawia go na równi z Mao, z 44 punktami i taką samą oceną rozpoznawalności i wpływu na historię, a jako starszy stoi wyżej.

Pełna historia: Oktawian August ›

8 Mao Zedong, 1893 do 1976

Lata

1893 do 1976

Dowodził

Siłami komunistycznymi w Chinach od 1927 roku; rządził ChRL od 1949 do 1976

Punkt zwrotny

Długi Marsz, 1934 do 1935

Co zmienił

Długotrwała wojna ludowa: partyzantka przekształcona w regularną armię; zwycięstwo komunistów w Chinach w 1949

Dziedzictwo

Wzór dla partyzantów od Wietnamu po kolejne powstania; dziesiątki milionów ofiar głodu Wielkiego Skoku

Mao Zedong, urodzony w 1893 roku, od 1927 roku prowadził siły komunistyczne przez długą chińską rewolucję. W 1934 roku Armia Czerwona, osaczona przez piątą kampanię okrążeniową Czang Kaj-szeka, wyruszyła w Długi Marsz: wyrwało się około 100 000 żołnierzy i działaczy; według niektórych szacunków ukończyło go rok później w Shaanxi 8000 ludzi albo mniej. Jego długość jest sporna, od około 4000 do 6000 mil zależnie od źródła, ale to marsz uczynił Mao niekwestionowanym przywódcą chińskich komunistów.¹⁸

W wykładach w Yan’anie w maju i czerwcu 1938 roku wyłożył doktrynę wojny długotrwałej: słabsza strona przetrzymuje ofensywę wroga, wyczerpuje go w okresie równowagi, a potem przechodzi do kontrofensywy. W wojnie domowej kampania Huaihai z listopada 1948 do stycznia 1949 roku to według studium armii amerykańskiej „klasyczny przykład” ostatniego etapu przewidzianego przez Mao, gdy partyzantka wyrosła w wielkie armie manewrowe, a w 1949 roku Mao proklamował Chińską Republikę Ludową. Vo Nguyen Giap, który pokonał w Wietnamie Francuzów i Amerykanów, był jednym z jego najsłynniejszych uczniów. Jako władca Mao odpowiada za głód Wielkiego Skoku lat 1958 do 1962: demografowie szacują nadwyżkę zgonów na 18 do 32,5 miliona, a historyk Frank Dikötter na co najmniej 45 milionów.¹⁹

Dlaczego to miejsce: Mao ma komplet punktów za wpływ na sposób prowadzenia wojen i na historię: wojna ludowa dała mu Chiny i przez dziesięciolecia kopiowali ją partyzanci. Znany jest bardziej jako przywódca polityczny niż jako wódz, stąd 4 za rozpoznawalność, a pamięć o nim jest podzielona, stąd 4 i tutaj; ma 44 punkty jak Oktawian August i taką samą ocenę rozpoznawalności i wpływu na historię, ale jako młodszy stoi niżej.

9 Sun Tzu, ok. 500 p.n.e.

Lata

Według tradycji ok. 500 p.n.e.; żaden zapis o jego życiu z jego czasów nie przetrwał²⁰

Dowodził

Wojskami króla Helü z państwa Wu, według Sima Qiana piszącego ok. 94 p.n.e.²¹

Punkt zwrotny

Wojna Wu z Chu, w której w 506 p.n.e. zdobyto stolicę Chu, Ying; Sima Qian sugeruje jego udział, ale nie mówi tego wprost²²

Co zmienił

Sztuka wojny: trzynaście rozdziałów o podstępie, wywiadzie i zwycięstwie bez bitwy²³

Dziedzictwo

Cytował go Mao w 1936 roku; Europa zna go od francuskiego przekładu Amiota z 1772 roku²⁴

Niemal wszystko, co wiemy o Sun Tzu, czyli „Mistrzu Sunie”, pochodzi z jednego krótkiego życiorysu, który historyk z czasów Han, Sima Qian, spisał około 94 roku p.n.e., stulecia po wydarzeniach. Sun Wu z państwa Qi przynosi w nim królowi Helü z Wu trzynaście rozdziałów o wojnie, ścina dwie królewskie nałożnice, które śmieją się, gdy musztruje dworki, i zostaje wodzem.²⁵

Zuo zhuan, najpełniejsza kronika epoki, wymienia dowódców Wu z wojny, w której w 506 roku p.n.e. zdobyto stolicę Chu, Ying, ale o Sun Wu milczy, a uczony Ye Shuixin nazwał opowieść o damach dworu „zupełnie niedorzeczną”. Czy Sun Tzu w ogóle istniał, pozostaje sporne, a część badaczy wątpi, czy to on napisał księgę. Mit i fakt: wyobrażamy go sobie jako samotnego autora, tymczasem księga mówi głosem uczniów („Mistrz Sun rzekł”), a część badaczy widzi w niej dzieło szkoły. Bambusowe listewki znalezione w 1972 roku w grobowcu z czasów Han w Yinqueshan dowodzą, że tekst istniał już za dynastii Han; chińskie media piszą, że kończą spór, ale datują one księgę, a nie autora.²⁶

Mao Zedong w 1936 roku cytował z niej „poznaj wroga i poznaj siebie”, a francuski przekład Amiota z 1772 roku przedstawił księgę Europie; opowieść, że studiował ją Napoleon, to jednak legenda.²⁷

Dlaczego to miejsce: Sztukę wojny wciąż czytają wojskowi i stratedzy: komplet punktów za rozpoznawalność, wpływ na sposób prowadzenia wojen i pamięć. Jego istnienie opiera się na jednym przekazie spisanym stulecia później (pewność źródeł 1), a jego wpływ na bieg wydarzeń był pośredni (wpływ na historię 3); przy remisie z Mehmedem II na 42 punktach wyprzedza go, bo jest bardziej znany.

Pełna historia: Sun Tzu ›

10 Mehmed II Zdobywca, 1432 do 1481

Lata

30 marca 1432 do 3 maja 1481²⁸

Dowodził

Armią osmańską jako sułtan, krótko od 1444 roku i ponownie od 1451 do 1481²⁹

Punkt zwrotny

Konstantynopol, zdobyty szturmem 29 maja 1453 po sześciu, siedmiu tygodniach oblężenia: 60 000 do 80 000 Osmanów (szacunki współczesne) wobec 5000 do 7000 obrońców³⁰

Co zmienił

Koniec Cesarstwa Bizantyńskiego; pokazał, co ciężkie działa oblężnicze robią ze starymi murami³¹

Dziedzictwo

W Turcji czczony jako Fatih, Zdobywca; Stambuł stolicą Osmanów³²

Mehmed miał dwanaście lat, gdy ojciec, Murad II, po raz pierwszy oddał mu tron w 1444 roku, a na dobre objął władzę w 1451 roku. Dwa lata później stanął pod Konstantynopolem, ostatnim skrawkiem Cesarstwa Bizantyńskiego, z armią, którą dzisiejsi historycy szacują na 60 000 do 80 000 ludzi. Obrońców było około 5000 do 7000, a z pomocą przybyło jeszcze około 700 Genueńczyków.³³

Przywiózł to, czego brakowało wcześniejszym oblegającym: działa. Węgierski ludwisarz Urban odlał dla niego armatę długą na 9 metrów, miotającą kamienne kule ważące 500 kilogramów, a gdy wejście do Złotego Rogu zagrodził łańcuch, Mehmed kazał przeciągnąć lądem na wozach zaprzężonych w woły około 70 okrętów. Mit i fakt: miasta nie zburzyło samo wielkie działo; strzelało tylko około siedmiu razy dziennie, mniejsze armaty strzelały znacznie częściej, a Konstantynopol padł 29 maja 1453 roku po generalnym szturmie o świcie. Miasto zostało złupione: zginęło może 4000 ludzi, ponad 50 000 wywieziono w niewolę, a Hagia Sophia stała się meczetem. Do 1461 roku zajął Serbię, Moreę i Trapezunt. Ponosił też porażki: pod Belgradem w 1456 roku Jan Hunyady rozbił jego armię, a sułtan został ciężko ranny. Turcja do dziś obchodzi 29 maja jako rocznicę zdobycia Stambułu.³⁴

Dlaczego to miejsce: Zdobycie Konstantynopola zakończyło dzieje Bizancjum i dało Osmanom stolicę, dlatego wpływ na historię ma 5 punktów, a jego działa pokazały, że stare mury już nie wystarczą. W Turcji zna go każdy, gdzie indziej mniej (rozpoznawalność 4), dlatego przy remisie na 42 punktach ustępuje Sun Tzu.

Pełna historia: Mehmed II Zdobywca ›

11 Saladyn, 1137 do 1193

Lata

1137 (Tikrit) do 4 marca 1193 (Damaszek)³⁵

Dowodził

Wojskami Egiptu i Syrii jako sułtan, po zajęciu Damaszku (1174) i Aleppo (1183)³⁶

Punkt zwrotny

Hattin, 4 lipca 1187: około 30 000 ludzi wobec około 20 000 krzyżowców (Britannica); król Gwidon w niewoli³⁷

Co zmienił

W październiku 1187 odbił Jerozolimę; w 1191 stracił Akkę i przegrał pod Arsuf z III krucjatą³⁸

Dziedzictwo

Bohater świata islamu i wzór rycerskości w opowieściach Europy³⁹

Saladyn urodził się w 1137 roku w Tikricie jako syn kurdyjskiego najemnika i wybił się w służbie Nur ad-Dina: w 1169 roku poszedł za stryjem Szirkuhem do Egiptu i przejął tam rządy. Przez następne czternaście lat wiązał Egipt z Syrią, w 1174 roku zajął Damaszek, w 1183 roku Aleppo, i państwa krzyżowców miały odtąd po obu stronach jednego władcę. W 1177 roku Frankowie dotkliwie pobili go jednak pod Montgisard.⁴⁰

W lipcu 1187 roku wyciągnął armię króla Jerozolimy Gwidona na bezwodne wzgórza na zachód od Tyberiady. Pod Rogami Hattinu 4 lipca spragnieni Frankowie się załamali; do niewoli trafili Gwidon, wielki mistrz templariuszy i Renaud de Châtillon, a krzyżowcy stracili relikwię Krzyża Świętego. Według Ibn al-Asira pojmanych templariuszy i joannitów stracono. Drugiego października Saladyn wkroczył do Jerozolimy; zamiast rzezi, jaką w 1099 roku urządzili krzyżowcy, mieszkańcy mogli się wykupić, a tysiące ubogich puszczono wolno. Odpowiedzią była III krucjata: w lipcu 1191 roku padła Akka, we wrześniu Ryszard I pobił Saladyna pod Arsuf, a zawarty potem pokój zostawił krzyżowcom część wybrzeża, Saladynowi zaś Jerozolimę. Mit i fakt: zdobycie Jerozolimy zapamiętano jako akt łaski i rzeczywiście obyło się bez rozlewu krwi, ale nie za darmo: tych, którzy nie zapłacili okupu, według World History Encyclopedia około 15 000 osób, obrócono w niewolników.⁴¹

Dlaczego to miejsce: Saladyna podziwiają obie strony wypraw krzyżowych, więc dostaje komplet punktów za rozpoznawalność i pamięć, ale walczył armiami i metodami swoich czasów (wpływ na sposób prowadzenia wojen 2), a III krucjata odzyskała wybrzeże (wpływ na historię 4). Trzech wodzów ma po 41 punktów, a on prowadzi wśród nich, bo jest najbardziej znany.

Pełna historia: Saladyn ›

12 Qin Shi Huang, 259 do 210 p.n.e.

Lata

259 do 210 p.n.e.⁴²

Dowodził

Państwem Qin jako król od ok. 246 p.n.e., potem Chinami jako Pierwszy Cesarz; kampanie prowadzili jego generałowie⁴³

Punkt zwrotny

Podbój sześciu rywali, od Han w 230 p.n.e. do Qi w 221 p.n.e.⁴⁴

Co zmienił

Jedno cesarstwo w miejsce Walczących Królestw; tytuł Shi Huangdi, Pierwszy Cesarz, w 221 p.n.e.⁴⁵

Dziedzictwo

Zjednoczone Chiny; Armia Terakotowa, odkryta przy kopaniu studni w 1974 roku⁴⁶

Ying Zheng został królem Qin, zmilitaryzowanego państwa na zachodzie Chin, około 246 roku p.n.e., mając dwanaście albo trzynaście lat. W latach 230 do 221 p.n.e. jego armie po kolei zniszczyły sześć pozostałych Walczących Królestw: Han w 230, Zhao w 228, Wei w 225, Chu w 223, Yan w 222 i Qi w 221 roku.⁴⁷

Sima Qian opisuje, jak w wojnie z Chu młody generał Li Xin obiecał zwycięstwo z 200 000 żołnierzy i został rozbity, a weteran Wang Jian zażądał 600 000; król osobiście go odprowadził, a Wang Jian zabił wodza Chu, Xiang Yana, i po mniej więcej roku pojmał króla Chu. W 221 roku p.n.e. Ying Zheng przyjął tytuł Shi Huangdi, Pierwszy Cesarz, a w 213 roku p.n.e. zatwierdził palenie ksiąg, które zaproponował jego minister Li Si. Zmarł w 210 roku p.n.e., a jego dynastia upadła w ciągu czterech lat, lecz zjednoczone państwo ją przetrwało. W 1974 roku chłopi kopiący studnię w pobliżu jego grobowca natrafili na Armię Terakotową; w największym dole stało około 6000 wojowników i koni.⁴⁸

Mit i fakt: przedstawia się go jako zdobywcę na czele wojsk, tymczasem Sima Qian, wrogi mu historyk z czasów Han, przypisuje podboje jego generałom, przede wszystkim rodom Wang i Meng.⁴⁹

Dlaczego to miejsce: Zakończył stulecia rozbicia, dlatego wpływ na historię i pamięć mają po 5 punktów, ale kampanie prowadzili jego generałowie, a prawie wszystko, co o nim wiemy, przechodzi przez Sima Qiana, więc wpływ na sposób prowadzenia wojen i pewność źródeł dostają po 3. Z 41 punktami ustępuje bardziej znanemu Saladynowi, a większy wpływ na historię stawia go przed Fryderykiem Wielkim.

13 Fryderyk Wielki, 1712 do 1786

Lata

1712 do 1786⁵⁰

Dowodził

Osobiście armią pruską, jako król w latach 1740 do 1786⁵¹

Punkt zwrotny

Lutynia, 5 grudnia 1757: około 33 000 Prusaków pobiło około 65 000 Austriaków⁵²

Co zmienił

Szyk skośny: uderzenie masą armii na jedno skrzydło wroga, by pokonać silniejszego⁵³

Dziedzictwo

Prusy mocarstwem, Śląsk utrzymany; udział w I rozbiorze Polski w 1772 roku⁵⁴

Fryderyk II został królem Prus 31 maja 1740 roku, a już w grudniu wprowadził wojsko do bogatego austriackiego Śląska i rozpętał wojnę o sukcesję austriacką. Potem latami bronił zdobyczy, zwłaszcza w wojnie siedmioletniej (1756 do 1763) przeciw Austrii, Francji, Rosji i ich sojusznikom.⁵⁵

Rok 1757 pokazał obie jego twarze. Przegrał pod Kolinem, a potem 5 listopada pod Rossbach około 22 000 Prusaków rozgromiło około 45 000 Francuzów i żołnierzy Rzeszy; straty pruskie wyniosły 549 ludzi wobec może 10 000 po drugiej stronie. Miesiąc później pod Lutynią (Leuthen), mając około 33 000 ludzi przeciw około 65 000 Austriaków, markował atak na ich prawe skrzydło, a główne siły rzucił na lewe; to podręcznikowy przykład jego szyku skośnego, a Austriacy stracili około 22 000 ludzi. Pod Kunowicami (Kunersdorf) 12 sierpnia 1759 roku Rosjanie i Austriacy zadali mu straty około 19 000 zabitych, rannych i jeńców, a on sam spodziewał się upadku państwa. Pokój w Hubertusburgu w 1763 roku zostawił mu Śląsk, a w 1772 roku Prusy wzięły swoją część Rzeczypospolitej w I rozbiorze.⁵⁶

Nad jego grobem Napoleon miał podobno powiedzieć, że gdyby ten człowiek żył, jego by tu nie było. Dwadzieścia lat po śmierci Fryderyka Francuzi rozbili armię pruską pod Jeną i Auerstedt 14 października 1806 roku.⁵⁷

Dlaczego to miejsce: Jego szyk skośny studiowano w całej Europie, a jego kampanie należą do najlepiej udokumentowanych na tej liście (pewność źródeł 5), ale pruską potęgę, którą zbudował, rozbito pod Jeną dwadzieścia lat po jego śmierci, więc wpływ na historię ma 4 punkty. Z 41 punktami stoi za Saladynem, który jest bardziej znany, i za Qin Shi Huangiem, którego wojny zmieniły więcej.

14 Karol Wielki, 748 do 814

Lata

Prawdopodobnie 2 kwietnia 748 (starsze prace podają 742) do 28 stycznia 814⁵⁸

Dowodził

Wojskami Franków jako król od 768 roku, od 800 roku jako cesarz⁵⁹

Punkt zwrotny

Wojny saskie, 772 do 804, jego najdłuższa i najcięższa kampania⁶⁰

Co zmienił

Większość Europy Zachodniej zjednoczona w jednym państwie⁶¹

Dziedzictwo

Uważany za założyciela zarówno Francji, jak i Niemiec oraz za ojca Europy⁶²

Karol, król Franków, wyruszał na wojnę niemal w każdym roku swojego panowania, od 768 do 814 roku. W 774 roku zakończył dzieje królestwa Longobardów w północnych Włoszech, gdy długim oblężeniem zmusił do kapitulacji króla Dezyderiusza; w 778 roku przekroczył Pireneje i wkroczył do Hiszpanii; w latach 90. VIII wieku rozbił Awarów nad Dunajem w wojnie, która według jego dworzanina i biografa Einharda trwała siedem lat.⁶³

Najdłuższą i najokrutniejszą wojnę prowadził z pogańskimi Sasami, od 772 do 804 roku; Einhard liczy trzydzieści trzy lata walk. W 782 roku, po powstaniu, jak zapisały Roczniki królestwa Franków, w Verden nad Allerem w ciągu jednego dnia ścięto 4500 saskich jeńców; historyczka Janet Nelson pisze, że tej rzezi nie da się ująć eufemizmem. Na koniec przesiedlił 10 000 Sasów znad Łaby wraz z rodzinami i rozproszył ich po całym państwie. W Boże Narodzenie 800 roku został w Rzymie koronowany na cesarza, a w chwili śmierci w 814 roku rządził, jak zauważa Nelson, obszarem niemal dokładnie pokrywającym się z pierwotną Wspólnotą Europejską.⁶⁴

Mit i fakt: Pieśń o Rolandzie, spisana około 1100 roku, zrobiła z zasadzki na jego tylną straż w wąwozie Roncevaux w 778 roku bitwę z muzułmanami; Einhard pisze, że napastnikami byli Gaskończycy, czyli Baskowie.⁶⁵

Dlaczego to miejsce: Jego wojny zbudowały imperium Karolingów, korzeń zarówno Francji, jak i Niemiec, a on sam wciąż uchodzi za ojca Europy, dlatego wpływ na historię i pamięć mają po 5 punktów. Pamięta się go jednak bardziej jako władcę niż żołnierza i nie zostawił nowego sposobu walki (wpływ na sposób prowadzenia wojen 2), co zatrzymuje go na 40 punktach.

15 Książę Wellington, 1769 do 1852

Lata

1 maja 1769 (Dublin) do 14 września 1852⁶⁶

Dowodził

Armiami brytyjskimi i sprzymierzonymi w Indiach, Portugalii, Hiszpanii i Belgii, 1796 do 1815⁶⁷

Punkt zwrotny

Waterloo, 18 czerwca 1815: 68 000 ludzi Wellingtona, wspartych przez Prusaków Blüchera, wobec 72 000 Napoleona⁶⁸

Co zmienił

Koniec wojen napoleońskich; obrona na odwrotnym stoku jako jego znak firmowy⁶⁹

Dziedzictwo

Żelazny Książę; premier w latach 1828 do 1830 i w 1834 roku⁷⁰

Arthur Wellesley, urodzony w Dublinie w 1769 roku, uczył się rzemiosła w Indiach, gdzie 23 września 1803 roku pod Assaye odniósł pierwsze wielkie zwycięstwo, które sam uważał później za swoją najlepszą bitwę, i gdzie zrozumiał, jak ważne są pewne linie zaopatrzenia.⁷¹

W wojnie na Półwyspie Iberyjskim z armiami Napoleona pokazał metodę, która przyniosła mu sławę. Pod Vimeiro w 1808 roku ukrył piechotę za grzbietem wzniesienia, by zatrzymać francuskie kolumny; ta obrona na odwrotnym stoku stała się jego znakiem firmowym. Gdy trzeba było, cofał się za umocnione linie Torres Vedras, wykrwawiał Francuzów i bił ich pod Talaverą, Salamanką i Vitorią; nieudane oblężenie Burgos w 1812 roku zmusiło go do odwrotu do Portugalii.⁷²

Osiemnastego czerwca 1815 roku pod Waterloo jego 68 000 ludzi i 156 dział utrzymało grzbiet Mont-Saint-Jean przeciw 72 000 żołnierzy Napoleona, a tymczasem Prusacy wdzierali się na prawe skrzydło francuskie pod Plancenoit. Napoleon stracił blisko 40 000 ludzi, sprzymierzeni 22 000. Mit i fakt: Waterloo często opowiada się jako samodzielne zwycięstwo Wellingtona, tymczasem wygrała je koalicja pod wodzą Wellingtona i marszałka Blüchera, a klęskę Napoleona przypieczętowało nadejście Prusaków. Później dwukrotnie był premierem.⁷³

Dlaczego to miejsce: Waterloo zamknęło epokę napoleońską, co daje mu 4 punkty za wpływ na historię, a jego kampanie należą do najlepiej udokumentowanych na liście (pewność źródeł 5). Obronę na odwrotnym stoku i troskę o zaopatrzenie podziwiano, ale nie złożyły się na nowy system wojny (wpływ na sposób prowadzenia wojen 3), co zostawia go na piętnastym miejscu z 39 punktami.

Pełna historia: książę Wellington ›