Jakie są największe błędy wojskowe w historii?
Na czele naszego rankingu stoi Stalingrad 1942: Hitler nie pozwolił okrążonej 6. Armii wyrwać się z kotła i stracił całą armię polową. Dalej są pięć tygodni Napoleona w Moskwie w 1812 roku, marsz Warusa w Las Teutoburski w 9 roku n.e., desant pod Arnhem w 1944 roku i marsz króla Gwidona bez wody pod Hattin w 1187 roku.
Błąd to nie to samo co porażka. Armie przegrywają z lepszym przeciwnikiem, z pogodą i z czystym przypadkiem; tu liczymy tylko decyzje dowódców na polu bitwy lub w kampanii, które historycy zgodnie uznają za możliwe do uniknięcia i które z trudnego położenia zrobiły klęskę. Rozpoczęcie wojny to wybór polityczny, więc go pomijamy, podobnie jak klęski, o których przesądził głównie kunszt wroga. Piętnaście błędów poniżej uszeregowaliśmy według punktów, z największą wagą dla rozpoznawalności; jak je wybraliśmy i ułożyliśmy, wyjaśniamy pod listą. Bitwy o największej liczbie ofiar opisujemy w przeglądzie najkrwawszych bitew w historii.
1 Stalingrad, 1942
- Gdzie
- Stalingrad (dziś Wołgograd) nad Wołgą, Związek Radziecki
- Wojna
- II wojna światowa, front wschodni
- Decyzja
- Hitler zakazuje okrążonej niemieckiej 6. Armii przebijać się z kotła i zdaje się na obietnicę Göringa, że zaopatrzy ją z powietrza, listopad 1942
- Ostrzeżenia
- Paulus prosił o zgodę na wyrwanie się z okrążenia; analizy wykazały, że most powietrzny nie wyżywi armii
- Koszt
- 6. Armia zniszczona: około 150 tys. zabitych w kotle, około 91 tys. jeńców, z których wróciło może 5 do 6 tys.
W połowie listopada 1942 roku niemiecka 6. Armia Friedricha Paulusa trzymała około 90 procent Stalingradu. 19 listopada Armia Czerwona uderzyła od północnego zachodu i od południa i w ciągu trzech dni w kotle o wymiarach mniej więcej 40 na 50 km znalazło się około 250 tysięcy Niemców i ponad 30 tysięcy rumuńskich i radzieckich żołnierzy pomocniczych. Paulus poprosił o zgodę na przebicie się na zachód. Hitler, dla którego miasto stało się symbolem niemieckiej woli zwycięstwa, odmówił.1
Zaufał za to Hermannowi Göringowi, który zapewniał, że Luftwaffe zaopatrzy armię z powietrza. Göring obiecywał 300 ton dziennie, choć analizy już wtedy pokazywały, że most powietrzny jest niemożliwy: brakowało samolotów transportowych, osłony myśliwskiej i znośnej pogody. Do kotła docierało około 90 ton na dobę. Niemieckie Muzeum Historyczne pisze, że potrzebnych 300 do 400 ton dziennie nie dostarczono ani razu. Odsiecz Ericha von Mansteina podeszła na 48 km i utknęła, a 23 grudnia Hitler ponowił rozkaz obrony. Paulus skapitulował 31 stycznia 1943 roku. W kotle zginęło około 150 tysięcy Niemców; z mniej więcej 91 tysięcy jeńców do domu wróciło tylko 5 do 6 tysięcy. Mit i fakt: winę często zrzuca się na samego Göringa, ale decyzja o trwaniu w miejscu należała do Hitlera, wbrew prośbie dowódcy armii, a historycy zarzucają też Paulusowi, że posłuchał, choć inni dowódcy w podobnym położeniu rozkazy łamali.2
Dlaczego to miejsce: To numer 1, bo tylko ten błąd ma komplet punktów za rozpoznawalność, koszt, pamięć i pewność źródeł: jedna udokumentowana odmowa kosztowała Niemcy całą armię polową. Traci punkt jedynie za wyrazistość błędu, bo samo okrążenie było sukcesem Armii Czerwonej, a nie niemiecką pomyłką.
2 Rosja, 1812
- Gdzie
- Moskwa i droga powrotna nad Niemen, Cesarstwo Rosyjskie
- Wojna
- Wojny napoleońskie, wyprawa na Rosję
- Decyzja
- Napoleon zostaje w spalonej Moskwie ponad pięć tygodni, od połowy września do 19 października 1812, czekając na ofertę pokoju od cara Aleksandra I
- Ostrzeżenia
- Caulaincourt odmówił ponownego zwrócenia się do cara, uznając to za daremne; jedną z rozważanych opcji był odwrót na zimowe leże do Smoleńska
- Koszt
- Z około 615 tys. żołnierzy wróciło niespełna 100 tys.; około 380 tys. zabitych (szacunek)
Napoleon wkroczył do Rosji w czerwcu 1812 roku z Wielką Armią, którą World History Encyclopedia szacuje na 615 tysięcy ludzi. Upał, choroby i dezercje zabrały mu około 100 tysięcy żołnierzy jeszcze przed pierwszą wielką bitwą, a po Borodino armia rosyjska wycofała się w całości. W połowie września wszedł do niemal pustej Moskwy, którą przez sześć dni trawiły pożary.3
Potem czekał. Jego propozycje pokojowe pozostały bez odpowiedzi; Caulaincourt, niegdyś ambasador w Petersburgu, odmówił kolejnej próby, bo uważał ją za daremną, a Aleksander zapowiedział, że nie będzie rozmawiał, dopóki choć jeden francuski żołnierz stoi w Rosji. Kutuzow podtrzymywał rozmowy, żeby zyskać na czasie. Napoleon rozważał odwrót na zimę do Smoleńska i wybrał czekanie. Wyruszył dopiero 19 października, mając około 100 tysięcy ludzi, konie bez podków na lód i żołnierzy nieprzygotowanych na mróz. Z całej armii nad Niemen wróciło niespełna 100 tysięcy; około 380 tysięcy zginęło. W saniach, w drodze do Paryża, cesarz wyznał Caulaincourtowi: „Wszystko poszło źle, bo za długo zostałem w Moskwie”. Mit i fakt: armii nie zniszczyła sama zima; pierwszy duży śnieg spadł na początku listopada, gdy z wojska, które przekroczyło Niemen, został już tylko ułamek.4
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, koszt i pamięć: odwrót spod Moskwy zniszczył armię, na której opierało się cesarstwo Napoleona. Oceniamy tylko prowadzenie kampanii, nie decyzję o wojnie; wyprawa traci punkt za wyrazistość błędu, bo winę obok długiego postoju ponoszą rosyjska strategia i pogoda, i punkt za pewność źródeł, bo straty różnią się w zależności od źródła.
3 Las Teutoburski, 9 n.e.
- Gdzie
- Prawdopodobnie okolice Kalkriese, Dolna Saksonia, Niemcy
- Wojna
- Wojny Rzymu w Germanii
- Decyzja
- Publiusz Kwinktyliusz Warus lekceważy ostrzeżenia przed spiskiem Arminiusza i prowadzi trzy legiony przez lasy i bagna
- Ostrzeżenia
- Segestes ujawnił spisek i żądał aresztowania spiskowców (Wellejusz, Tacyt); Warus karcił tych, którzy wzywali do ostrożności (Kasjusz Dion)
- Koszt
- Trzy legiony z oddziałami posiłkowymi, może 10 do 15 tys. ludzi (szacunek współczesny), zniszczone; Rzym porzucił potem Germanię
W 9 roku n.e. Publiusz Kwinktyliusz Warus rządził Germanią tak, jakby była już spokojną prowincją; Wellejusz Paterkulus twierdzi, że czuł się raczej sędzią na miejskim forum niż wodzem w sercu Germanii. Arminiusz, cheruski możny z rzymskim obywatelstwem, zawiązał spisek. Ujawnił go inny wódz, Segestes, i zażądał zakucia spiskowców w kajdany, ale Warus mu nie uwierzył. Tacyt dodaje, że na ostatniej uczcie Segestes namawiał Warusa, by aresztował Arminiusza, innych wodzów i jego samego. Kasjusz Dion pisze, że Warus karcił tych, którzy radzili mu mieć się na baczności.5
We wrześniu, w drodze na leże zimowe z trzema legionami i oddziałami posiłkowymi, może 10 do 15 tysiącami ludzi, Warus dał wiarę fałszywej wieści Arminiusza o rebelii i zboczył z trasy. Dion opisuje kolumnę rozciągniętą wśród wozów i służby, w deszczu i lesie, atakowaną ze wszystkich stron przez trzy, cztery dni, aż Warus odebrał sobie życie. Pod Kalkriese, zapewne jednym z miejsc bitwy, droga biegła korytarzem szerokim na około kilometr między wzgórzem a wielkim bagnem. Mit i fakt: wał z darni długo uchodził za linię germańskiej zasadzki, ale muzeum w Kalkriese pisze dziś, że nowe wykopaliska wskazują na rzymski obóz marszowy zdobyty przez Germanów, a wał najpewniej należał do germańskiego gospodarstwa. Rzym wrócił z ośmioma legionami, lecz w 16 roku n.e. dał za wygraną.6
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, koszt i pamięć: klęska zakończyła rzymskie plany wobec Germanii i jak mało które wydarzenie karmiła niemiecką tożsamość narodową. Traci punkt za wyrazistość błędu, bo pułapka była w równym stopniu dziełem Arminiusza co pomyłką Warusa, i dwa za pewność źródeł, bo o ostrzeżeniach opowiadają rzymscy autorzy, którzy potrzebowali winnego.7
4 Arnhem, 1944
- Gdzie
- Arnhem i Oosterbeek, Holandia
- Wojna
- II wojna światowa, operacja Market Garden
- Decyzja
- Brytyjska 1. Dywizja Powietrznodesantowa ląduje 7 do 9 mil (około 11 do 14 km) od celu, a operacja rusza mimo sygnałów o niemieckiej broni pancernej
- Ostrzeżenia
- Major Brian Urquhart, oficer wywiadu 1. Korpusu Powietrznodesantowego, meldował o czołgach pod Arnhem i o odległości od mostu; wysłano go na zwolnienie lekarskie
- Koszt
- Z około 10 tys. ludzi przeprawiono z powrotem około 2,1 tys.; około 7,5 tys. zginęło lub trafiło do niewoli
Operacja Market Garden, rozpoczęta 17 września 1944 roku, miała dzięki desantom powietrznym opanować ciąg holenderskich mostów, po których XXX Korpus przejechałby za Ren. Najdalszy most, w Arnhem, przypadł brytyjskiej 1. Dywizji Powietrznodesantowej i polskiej brygadzie spadochronowej. Strefy lądowania leżały około 11 km (7 mil) od mostu według National Army Museum, a Airborne Assault Museum podaje, że spadochroniarze wylądowali dziewięć mil na zachód od Arnhem.8
Ostrzeżenia były. Major Brian Urquhart, szef wywiadu 1. Korpusu Powietrznodesantowego, wskazywał na niemieckie czołgi widoczne na zdjęciach lotniczych i zgłaszane przez holenderski ruch oporu, na odległość stref lądowania i wąskie drogi; zastrzeżenia trafiły do dowództwa, operację utrzymano, a jego odesłano na zwolnienie lekarskie. Według wspomnienia w The Spectator wielokrotnie ostrzegał oburzonych przełożonych przed katastrofą. Do mostu dotarło tylko około 750 ludzi, którzy utrzymali go przez trzy dni i cztery noce. 24 i 25 września za Ren przeprawiono około 2100 żołnierzy; około 7500 zginęło lub dostało się do niewoli. Mit i fakt: National Army Museum pisze, że wywiadowi umknęły czołgi, ale przypadek Urquharta pokazuje, że ostrzeżenie istniało i odłożono je na bok, dlatego Arnhem uznajemy za błąd, a nie tylko pech.9
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, pamięć i pewność źródeł: decyzja i ostrzeżenia są udokumentowane. Koszt to 3, bo klęska opóźniła przekroczenie Renu o pół roku, ale nie przegrała wojny, a wyrazistość błędu 4, bo jedyna wąska droga, która spowolniła XXX Korpus, zagrażała planowi niezależnie od stref lądowania.10
5 Hattin, 1187
- Gdzie
- Rogi Hattinu na zachód od Jeziora Galilejskiego, dzisiejszy Izrael
- Wojna
- Wojna Saladyna z państwami krzyżowców
- Decyzja
- Król Gwidon z Lusignan opuszcza źródła w Saffurii, by odsieczą ratować Tyberiadę, i w lipcu prowadzi armię przez bezwodne wzgórza
- Ostrzeżenia
- Rajmund z Trypolisu, pan Tyberiady, odradzał wymarsz na naradzie (Ibn al-Asir); król wezwał pod broń niemal każdego zdolnego do walki mężczyznę w królestwie
- Koszt
- Armia polowa królestwa, około 20 tys. ludzi (Britannica), zniszczona; Jerozolima skapitulowała 2 października 1187
Latem 1187 roku Saladyn najechał Królestwo Jerozolimskie i uderzył na Tyberiadę, według Ibn al-Asira tylko po to, by wywabić Franków do bitwy. Król Gwidon z Lusignan wezwał pod broń niemal każdego zdolnego do walki mężczyznę w królestwie, według szacunku Britanniki około 20 tysięcy ludzi. Na naradzie, jak pisze Ibn al-Asir, Rajmund z Trypolisu, pan Tyberiady, którego żona broniła się w tamtejszej cytadeli, oświadczył, że woli stracić miasto niż armię: Saladyn nie utrzyma się tam długo, a Frankowie potem je odbiorą. Renald z Châtillon zarzucił mu sprzyjanie muzułmanom i wodzowie postanowili ruszyć.11
3 lipca armia opuściła źródła w Saffurii. Ledwie zostawiła wodę za sobą, harcownicy Saladyna zaczęli ją nękać w upale, a noc spędziła bez wody, otoczona dymiącymi ogniami. 4 lipca, próbując przebić się nad jezioro, wojsko się rozsypało i zostało zepchnięte na Rogi Hattinu. Gwidon dostał się do niewoli, a muzułmanie zdobyli relikwię Krzyża Świętego. Bez armii królestwo runęło, a Jerozolima skapitulowała 2 października. Mit i fakt: Rajmund uchodzi za mądrego doradcę, którego nie posłuchano, ale Ernoul, miejscowy Frank piszący wkrótce potem, twierdzi, że nocny postój bez wody był właśnie radą Rajmunda, i nazywa ją złą.12
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za wyrazistość błędu i koszt: jeden marsz wbrew radzie wypowiedzianej na naradzie kosztował armię, a w ciągu trzech miesięcy Jerozolimę. Rozpoznawalność i pamięć są o punkt niższe, a pewność źródeł to 3, bo każdy opis narady wyszedł spod pióra stronniczego autora. Remisuje z Dien Bien Phu w sumie punktów, rozpoznawalności i koszcie, a wyprzedza je jako błąd starszy.
6 Dien Bien Phu, 1954
- Gdzie
- Dolina Dien Bien Phu, północno-zachodni Wietnam, przy granicy z Laosem
- Wojna
- I wojna indochińska
- Decyzja
- Generał Henri Navarre każe założyć zaopatrywaną z powietrza bazę w odległej dolinie (operacja Castor, 20 listopada 1953), a potem przyjmuje w niej bitwę
- Ostrzeżenia
- W listopadzie 1953 sprzeciwiali się oficerowie sztabu Cogny'ego, generał Gilles i dowódcy lotnictwa: lotniska oddalone o 350 km, zła pogoda, artyleria przeciwlotnicza
- Koszt
- Około 3,5 tys. zabitych i zaginionych żołnierzy Unii Francuskiej; od 10 300 do 11 721 jeńców (źródła się różnią); Francja opuściła Indochiny
W 1953 roku, by powstrzymać marsz Viet Minhu na Laos, generał Henri Navarre postanowił założyć zaopatrywaną z powietrza bazę na równinie Dien Bien Phu, mierzącej około 17 na 8 km. Sprzeciwy padły od razu. Przeciw byli oficerowie sztabu generała René Cogny'ego, dowódcy na północy; generał Jean Gilles, wyznaczony do poprowadzenia desantu, miał obawy po walkach pod Na San; a 11 listopada dowódcy lotnictwa ostrzegali, że dolina leży około 350 km od lotnisk Tonkinu, w złej pogodzie. 14 listopada Navarre zdecydował się działać. Cogny, jak jego sztab mówił konsulowi USA, nigdy tej koncepcji nie zaakceptował.13
W marcu pierścień umocnień obsadzało około 10 800 ludzi; wokół nich generał Vo Nguyen Giap zgromadził pięć dywizji, według francuskich danych od 35 do 50 tysięcy żołnierzy. 13 marca jego artyleria otworzyła ogień i najpierw uderzyła w pas startowy, od którego zależało życie bazy; ostatnie pozycje padły 7 maja. Francuskie Ministerstwo Sił Zbrojnych liczy około 3500 zabitych i zaginionych oraz 10 300 jeńców, z których wróciło około 3300; interpelacja w Zgromadzeniu Narodowym podaje 11 721 wziętych do niewoli i 3290 zwolnionych. Francja wkrótce opuściła Indochiny. Mit i fakt: bitwę często opowiada się jako pułapkę, w którą wszedł Navarre, ale historycy francuskiego resortu obrony nazywają wybór miejsca spójnym i twierdzą, że pułapki nie zastawiła żadna ze stron.14
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za koszt i pewność źródeł: upadek twierdzy zakończył francuskie panowanie w Indochinach, a sprzeciwy są udokumentowane. Rozpoznawalność i pamięć są o punkt niższe, a wyrazistość błędu to 4, bo francuscy historycy wojskowi wciąż bronią wyboru miejsca; remisuje z Hattin w sumie punktów, rozpoznawalności i koszcie i ustępuje mu jako błąd młodszy.
7 Gallipoli, 1915
- Gdzie
- Dardanele i półwysep Gallipoli, Imperium Osmańskie (dziś Turcja)
- Wojna
- I wojna światowa, kampania dardanelska
- Decyzja
- Alianci próbują sforsować Dardanele samymi okrętami, od 19 lutego do 18 marca 1915, zanim jakakolwiek armia jest gotowa do desantu
- Ostrzeżenia
- Wiadomo było, że cieśniny są gęsto zaminowane i ufortyfikowane; ataki floty odebrały potem desantowi zaskoczenie
- Koszt
- Ponad 250 tys. strat alianckich, w tym ponad 58 tys. zabitych (dane przybliżone); kampanię porzucono w styczniu 1916
W 1915 roku Brytyjczycy i Francuzi postanowili sforsować Dardanele, dotrzeć do Konstantynopola i może nawet wyeliminować Turcję z wojny. Cieśniny broniły pola minowe i forty, a mimo to pierwszą próbę podjęła sama flota. Ostrzał fortów zaczął się 19 lutego. 18 marca flota spróbowała przebić się przez przesmyk: pancerniki Irresistible, Ocean i Bouvet zatonęły na minach postawionych przez osmański stawiacz min Nusret, trzy kolejne okręty zostały ciężko uszkodzone i atak przerwano.15
Operacja morska pokazała Turkom, skąd grozi uderzenie, i każdy desant tracił kluczowy atut zaskoczenia. Gdy 25 kwietnia, pięć tygodni później, wojska wylądowały na przylądku Helles i w zatoce Anzac, inwazja była przygotowana w pośpiechu, bez barek desantowych i wymierzona w obronę, której nie doceniono. Ostatnie oddziały odpłynęły 9 stycznia 1916 roku. Ponad 250 tysięcy żołnierzy alianckich było zabitych, rannych lub chorych, a ponad 58 tysięcy zginęło, według przybliżonych danych Gallipoli Association. Mit i fakt: Churchill dowodził później w Kryzysie światowym, że fortom kończyła się amunicja i jeszcze jeden atak floty dałby zwycięstwo; historyk marynarki Christopher Bell, jak streszcza go Andrew Roberts, nazywa ten wywód mieszaniną „prawd, półprawd i wątpliwych twierdzeń”.16
Dlaczego to miejsce: Komplet punktów za rozpoznawalność, pamięć i pewność źródeł: Australia co roku obchodzi Dzień Anzac, a Turcja świętuje 18 marca jako dzień zwycięstwa. Wyrazistość błędu to tylko 3, bo winę dzielą ministrowie, admirałowie i generałowie, a koszt 3, bo przegrano kampanię, nie wojnę; Gallipoli ma tyle samo punktów i taką samą rozpoznawalność jak szarża Lekkiej Brygady i wyprzedza ją kosztem.17
8 Szarża Lekkiej Brygady, 1854
- Gdzie
- Dolina Północna pod Bałakławą, Krym
- Wojna
- Wojna krymska
- Decyzja
- Rozkaz lorda Raglana, by nie dać Rosjanom wywieźć zdobytych dział, przekazany przez kapitana Nolana i lorda Lucana, kieruje Lekką Brygadę na niewłaściwą baterię
- Ostrzeżenia
- Lucan nie widział dział, o które chodziło Raglanowi, i pytał Nolana, o które; pierwszy rozkaz Raglana był tak mglisty, że Lucan czekał
- Koszt
- Około 260 z 673 ludzi zabitych, rannych lub wziętych do niewoli, w tym około 110 zabitych; 475 koni stracono
25 października 1854 roku Rosjanie zaatakowali Bałakławę i zdobyli tureckie reduty na Wzgórzach Grobli, a z nimi kilka brytyjskich dział okrętowych. Lord Raglan, brytyjski wódz naczelny, najpierw kazał kawalerii ruszyć naprzód tak mętnie, że lord Lucan, dowódca Dywizji Kawalerii, czekał na wyjaśnienia. Gdy Raglan zobaczył, że Rosjanie odciągają zdobyte działa, wysłał drugi rozkaz: kawaleria ma „szybko ruszyć naprzód, ścigać nieprzyjaciela i spróbować nie dopuścić do wywiezienia dział”.18
Z dna doliny Lucan tych dział nie widział i zapytał kapitana Louisa Nolana, który przywiózł rozkaz, o które chodzi. Rozgniewany Nolan zatoczył ręką: „Tam, milordzie, jest wasz nieprzyjaciel, tam są wasze działa”, i wskazał nie na wzgórza, lecz na zmasowaną rosyjską baterię na końcu Doliny Północnej. Lucan przekazał rozkaz lordowi Cardiganowi i Lekka Brygada pogalopowała doliną pod ogniem z trzech stron; Nolan zginął jako pierwszy. Z 673 ludzi około 260 zginęło, zostało rannych lub trafiło do niewoli, w tym około 110 zabitych, a brygada straciła 475 koni. Mit i fakt: wers Tennysona „Some one had blunder'd” (ktoś popełnił błąd) nie wskazał winnego i spór trwa: oskarżenia padają pod adresem sformułowania Raglana, gestu Nolana i posłuszeństwa Lucana, a National Army Museum nazywa ostatni galop Nolana nierozwiązaną zagadką.19
Dlaczego to miejsce: Najwyraźniejszy błąd na liście, z kompletem punktów za rozpoznawalność, wyrazistość błędu, pamięć i pewność źródeł: jeden źle odczytany rozkaz posłał brygadę w niewłaściwą dolinę. W wojnie niczego jednak nie zmienił, więc koszt to 1; szarża ma tyle samo punktów i taką samą rozpoznawalność jak Gallipoli i ustępuje mu kosztem.
9 Zatrzymanie pod Dunkierką, 1940
- Gdzie
- Linia kanałów na południe i zachód od Dunkierki, północna Francja
- Wojna
- II wojna światowa, kampania francuska
- Decyzja
- Hitler 24 maja 1940 zatwierdza wstrzymanie czołgów przez Rundstedta i do 26 maja nie pozwala im przekroczyć linii kanałów, zostawiając kocioł Luftwaffe
- Ostrzeżenia
- Guderian i inni generałowie protestowali; czołowe czołgi stały ok. 24 km od Dunkierki
- Koszt
- Od 27 maja do 4 czerwca ewakuowano 338 226 żołnierzy alianckich; armia brytyjska przetrwała i walczyła dalej
Do 20 maja 1940 roku niemieckie czołgi doszły do kanału La Manche i odcięły we Flandrii Brytyjski Korpus Ekspedycyjny. 23 maja Ewald von Kleist zameldował, że jego grupa pancerna straciła połowę czołgów, i Gerd von Rundstedt, dowódca Grupy Armii A, ją zatrzymał. Gdy 24 maja odwiedził go Hitler, Rundstedt, jak wynika z jego dziennika wojennego, zaproponował, by okrążonymi aliantami zajęła się piechota; Hitler się zgodził i zakazał czołgom przekraczania linii kanałów. Göring obiecał, że Luftwaffe dokończy dzieła. Czołowe czołgi stały około 24 km od Dunkierki.20
Guderian i inni generałowie protestowali, ale Hitler nie ustąpił. Puścił je dopiero 26 maja, w dniu, w którym Brytyjczycy zaczęli operację Dynamo. Od 27 maja do 4 czerwca do Anglii przewieziono 338 226 żołnierzy alianckich, a z armii ocalało dość, by Churchill przekonał gabinet do dalszej walki. Źródła różnią się co do tego, czyja to była decyzja: po wojnie niemieccy generałowie obwiniali wyłącznie Hitlera, a sam Rundstedt twierdził, że był to pomysł Hitlera, choć rozkaz wydano za jego radą. Mit i fakt: Hitler nie zatrzymał czołgów, żeby oszczędzić Brytyjczyków w nadziei na pokój; HistoryNet nazywa tę opowieść fałszywą, a źródła mówią o zużytych czołgach, obawie przed kolejnym kontratakiem jak pod Arras i przechwałkach Göringa.21
Dlaczego to miejsce: Wielka Brytania zachowała armię, koszt 4, a ewakuacja wciąż żyje w pamięci, pamięć 5; zatrzymanie zaczęło się jednak od Rundstedta, a część winy ponosi Luftwaffe, więc wyrazistość błędu i pewność źródeł 4. Remisuje z Gallipoli i szarżą Lekkiej Brygady na 42 punktach i stoi niżej od obu z powodu mniejszej rozpoznawalności.
10 Little Bighorn, 1876
- Gdzie
- Rzeka Little Bighorn, Terytorium Montany
- Wojna
- Wielka wojna z Siuksami 1876 do 1877
- Decyzja
- George Armstrong Custer atakuje od razu, 25 czerwca 1876, i dzieli 7. Pułk Kawalerii, zatrzymując dla siebie pięć kompanii, ok. 210 ludzi
- Ostrzeżenia
- Zwiadowcy z plemion Wron i Arikara ostrzegali przed znacznie większą liczbą wojowników; w wiosce było ich 1,5 do 1,8 tys. (szacunki współczesne)
- Koszt
- Pięć kompanii Custera zginęło co do jednego; łącznie 268 zabitych żołnierzy, cywilów i zwiadowców
W czerwcu 1876 roku, gdy 7. Pułk Kawalerii szedł coraz świeższym tropem w górę Rosebud, zwiadowcy z plemion Wron i Arikara widzieli ślady znacznie większej liczby Indian, niż zakładał Custer, może kilku tysięcy, i otwarcie mówili o swoich obawach. Custer uznał, że przesadzają; sam podniósł szacunek do 1500 wojowników, a z taką siłą jego pułk miał sobie poradzić. O świcie 25 czerwca zwiadowcy dostrzegli stado koni z wioski około 15 mil dalej; Custer go nie widział. Według stowarzyszenia Friends of the Little Bighorn Battlefield przewodnik Mitch Bouyer ostrzegł go, że to największa wioska, jaką kiedykolwiek widział. Przekonany, że został wykryty, Custer zaatakował jeszcze tego dnia, a nie 26 czerwca, jak planował.22
Podzielił pułk na cztery części: tabor, trzy kompanie kapitana Benteena wysłane na zwiad, trzy kompanie majora Reno, które miały uderzyć na wioskę, i pięć kompanii, około 210 ludzi, pod własnym dowództwem. W wiosce mieszkało około 8 tysięcy ludzi, w tym 1500 do 1800 wojowników. Reno został rozbity, a oddział Custera zniszczony na grzbietach wzgórz; łącznie zginęło 268 żołnierzy, cywilów i zwiadowców. Mit i fakt: dawny zarzut, że Custer po prostu złamał rozkazy generała Terry’ego, żeby zgarnąć całą chwałę, nie jest rozstrzygnięty; podręcznik samej służby parków narodowych pisze, że dobre argumenty ma każda ze stron.23
Dlaczego to miejsce: Rozpoznawalność i pamięć 5, a podział pułku przed wrogiem, którego nie policzył, to wyraźny błąd, wyrazistość 4. W ciągu roku większość wojowników się poddała, więc koszt 2, a ponieważ z kolumny Custera nikt nie ocalał, pewność źródeł 4. Remisuje z szarżą Picketta na 41 punktach i stoi wyżej dzięki większej rozpoznawalności.24
11 Szarża Picketta, 1863
- Gdzie
- Cemetery Ridge, Gettysburg, Pensylwania
- Wojna
- Wojna secesyjna
- Decyzja
- Robert E. Lee 3 lipca 1863 posyła ok. 12 do 12,5 tys. ludzi przez milę otwartego terenu na środek linii Unii
- Ostrzeżenia
- Longstreet, jak pisze we wspomnieniach, mówił Lee, że trzeba trzydziestu tysięcy ludzi i że piętnaście tysięcy nie przejdzie przez to pole
- Koszt
- 6555 zabitych, rannych i wziętych do niewoli konfederatów w niespełna godzinę (American Battlefield Trust); koniec inwazji Lee na Północ
3 lipca 1863 roku, trzeciego dnia pod Gettysburgiem, Lee postanowił uderzyć w środek linii Unii na Cemetery Ridge. James Longstreet, który miał poprowadzić natarcie, pisze we wspomnieniach, że był temu przeciwny: ten punkt sprawdzono już dzień wcześniej większymi siłami, kolumna musiałaby przejść milę pod skupionym ogniem artylerii, a do takiego zadania trzeba było co najmniej trzydziestu tysięcy ludzi. Gdy Lee wymienił kolumnę piętnastu tysięcy, Longstreet odparł, że nigdy jeszcze nie ustawiono do bitwy piętnastu tysięcy ludzi, którzy zdołaliby przejść przez to pole. Lee, jak zapisał, nie chciał już słuchać.25
Po blisko dwugodzinnej kanonadzie około 12 500 ludzi z oddziałów Picketta, Pettigrew i Trimble’a ruszyło przez milę otwartego terenu. Artyleria i karabiny zdziesiątkowały ich szeregi. American Battlefield Trust liczy 6555 zabitych, rannych i wziętych do niewoli konfederatów w niespełna godzinę, około połowy uczestników natarcia, wobec mniej więcej 1500 zabitych i rannych żołnierzy Unii, a Lee powiedział jednemu z generałów: „To wszystko moja wina”. Nazajutrz zaczął odwrót do Wirginii. Mit i fakt: po wojnie Jubal Early i inni Wirgińczycy obwinili Longstreeta zmyślonymi zarzutami, przy okazji zdejmując odpowiedzialność z Lee; słowa samego Lee mówią co innego.26
Dlaczego to miejsce: Wyraźna decyzja podjęta wbrew sprzeciwowi człowieka, który miał ją wykonać, ale ten sprzeciw znamy głównie ze wspomnień Longstreeta, spisanych po latach przez atakowanego generała, więc wyrazistość błędu 4; wojna trwała jeszcze prawie dwa lata, koszt 3. Remisuje z Little Bighorn na 41 punktach i stoi niżej z powodu mniejszej rozpoznawalności.
12 Kanny, 216 p.n.e.
- Gdzie
- Równina nad rzeką Aufidus, Apulia, południowa Italia
- Wojna
- II wojna punicka
- Decyzja
- Terencjusz Warron przyjmuje bitwę na otwartej równinie i ustawia manipuły tak, że głębokość każdego wielokrotnie przewyższa jego front
- Ostrzeżenia
- Drugi konsul, Emiliusz Paulus, był przeciwny walce na płaskim terenie, gdzie Hannibal miał silniejszą jazdę (Polibiusz)
- Koszt
- Armia rzymska zniszczona; od 48,2 tys. zabitych (Liwiusz, nasza suma) do ok. 70 tys. (Polibiusz)
W 216 roku p.n.e. Hannibal zajął rzymski skład zaopatrzenia w Kannach w Apulii. Senat, jak pisze Polibiusz, postanowił stoczyć bitwę i wysłał na front obu konsulów z około 80 tysiącami piechoty i ponad 6 tysiącami jazdy przeciw mniej więcej 40 tysiącom pieszych i 10 tysiącom jeźdźców. Konsulowie dowodzili na zmianę, co drugi dzień. Emiliusz Paulus był przeciwny walce na płaskiej, bezdrzewnej równinie, gdzie przewagę dawała Hannibalowi silniejsza jazda. Terencjusz Warron mimo stanowczych protestów kolegi ruszył naprzód.27
W dniu bitwy Warron ustawił manipuły ciaśniej niż zwykle, tak że „głębokość każdego wielokrotnie przewyższała jego front”. Hannibal pozwolił Galom i Hiszpanom ugiąć się pod naporem, afrykańska piechota czekała na obu skrzydłach, a jazda uderzyła od tyłu i legiony zostały otoczone ze wszystkich stron. Polibiusz liczy około 70 tysięcy zabitych i około 10 tysięcy jeńców; Liwiusz podaje 45 500 zabitych pieszych i 2700 jeźdźców, czyli według naszej sumy 48 200. Obie liczby pochodzą od autorów starożytnych. Mit i fakt: tradycja obarcza winą wyłącznie porywczego Warrona, ale o bitwie zdecydował senat, a WarHistory.org dowodzi, że Warron, homo novus bez wpływowych potomków, stał się wygodnym kozłem ofiarnym.28
Dlaczego to miejsce: Kanny to najsłynniejsze okrążenie w historii, pamięć 5, a sprzeciw Emiliusza Paulusa jest udokumentowany, więc wyrazistość błędu 4; nie 5, bo o bitwie zdecydował senat, a o wyniku w dużej mierze przesądził kunszt Hannibala. Rzym ostatecznie wygrał wojnę, koszt 3. Remisują z Azincourt i marszem nad Jalu na 40 punktach: Azincourt wyprzedzają jako starsza bitwa, a marsz nad Jalu dzięki większej rozpoznawalności.
13 Azincourt, 1415
- Gdzie
- Okolice wsi Azincourt, około 75 km na południe od Calais, północna Francja
- Wojna
- Wojna stuletnia
- Decyzja
- Francuscy wodzowie 25 października 1415 nacierają czołowo na armię Henryka V przez wąskie, błotniste pole
- Ostrzeżenia
- Konetabl d’Albret i marszałek Boucicault chcieli otoczyć Anglików i wziąć ich głodem; przegłosowali ich młodsi możni (World History Encyclopedia)
- Koszt
- Około 6 do 7 tys. zabitych Francuzów (wyższe szacunki do 13 tys.), wśród nich konetabl
W sierpniu 1415 roku Henryk V wylądował w Normandii z około 10 tysiącami ludzi i po pięciotygodniowym oblężeniu zdobył Harfleur, ale walki i czerwonka zmniejszyły jego armię do 6 lub 7 tysięcy, więc ruszył do Calais. Konetabl Francji Karol d’Albret zebrał wojsko, które World History Encyclopedia szacuje na około 20 tysięcy, i zagrodził mu drogę. Konetabl i marszałek Boucicault chcieli otoczyć wyczerpanych Anglików i wziąć ich głodem. Młodsi, porywczy francuscy możni przegłosowali ich i wybrali natarcie czołowe.29
25 października Francuzi musieli iść na Henryka przez mniej więcej tysiąc jardów otwartego terenu między dwoma lasami. Świeżo zaorane pola po nocnym deszczu zmieniły się w morze błota; szarże konnicy załamały się pod strzałami łuczników i na ich palikach, a rycerze, którzy szli za nimi pieszo, utknęli w ścisku. Według World History Encyclopedia zginęło około 7 tysięcy Francuzów, według HISTORY blisko 6 tysięcy, wśród nich sam konetabl, wobec kilkuset zabitych Anglików. Mit i fakt: legendarna przewaga pięciu do jednego jest wątpliwa; historyczka Anne Curry, opierając się na listach popisowych, szacuje Anglików na około 8500, a Francuzów na mniej więcej 12 tysięcy.30
Dlaczego to miejsce: Rozpoznawalność 4 i pamięć 5, podtrzymywana przez Henryka V Szekspira, a odrzucona rada jest udokumentowana, więc wyrazistość błędu 4; nie 5, bo wybór terenu przez Henryka i jego łucznicy zdziałali tyle samo co francuska decyzja. Francja straciła znaczną część możnych, ale ostatecznie wygrała wojnę, koszt 3, a o liczebność armii wciąż toczy się spór, pewność źródeł 4. Remisuje z Kannami w sumie punktów, rozpoznawalności i koszcie i ustępuje im jako bitwa młodsza.31
14 Marsz nad Jalu, 1950
- Gdzie
- Korea Północna, od rzeki Czongczon po zbiornik Chosin
- Wojna
- Wojna koreańska
- Decyzja
- Douglas MacArthur prze nad Jalu, choć 8. Armię i X Korpus dzieli 80 mil, i 24 listopada 1950 wznawia ofensywę
- Ostrzeżenia
- Ostrzeżenie Zhou Enlaia przez ambasadora Indii 3 października; chińskie ataki od 25 października; wątpliwości dowódcy piechoty morskiej z 15 listopada
- Koszt
- Chińska kontrofensywa: ok. 200 tys. ludzi przeciw 8. Armii i 100 tys. przeciw X Korpusowi; do końca grudnia stracone wszystkie zdobycze ONZ w Korei Północnej
3 października 1950 roku Zhou Enlai oświadczył ambasadorowi Indii K. M. Panikkarowi, że Chiny wyślą wojska do obrony Korei Północnej, jeśli 38. równoleżnik przekroczą siły USA (w pierwszej depeszy z Londynu: siły ONZ), ale nie, jeśli zrobią to tylko Koreańczycy z Południa. 8. Armia przekroczyła równoleżnik 9 października. Na wyspie Wake 15 października Truman zapytał MacArthura o szanse chińskiej interwencji. „Bardzo małe”, odparł MacArthur: przez Jalu da się przeprawić najwyżej 50 do 60 tysięcy.32
Od 25 października Chińczycy rozpraszali oddziały południowokoreańskie i poturbowali amerykański 8. Pułk Kawalerii pod Unsan. MacArthur parł dalej, choć 8. Armię i X Korpus dzieliło 80 mil; 15 listopada dowódca piechoty morskiej O. P. Smith napisał, że zimowa kampania w tych górach to za wiele. Ostateczna ofensywa ruszyła 24 listopada. Chińczycy, którzy przeniknęli do Korei w dużej mierze niezauważeni, uderzyli na 8. Armię następnej nocy, a na X Korpus dwie noce później, około 200 tysięcy żołnierzy na pierwszą i 100 tysięcy na drugi; 28 listopada MacArthur zameldował: „Stoimy przed zupełnie nową wojną”. W połowie grudnia 8. Armia była z powrotem na południe od 38. równoleżnika, a X Korpus ewakuował się morzem. Mit i fakt: winą zwykle obarcza się wyłącznie MacArthura, ale Departament Stanu znał ostrzeżenie Zhou tego samego dnia i sam dopytywał ambasady, czy Chiny mówią poważnie, a Truman wysłuchał zapewnień MacArthura osobiście.33
Dlaczego to miejsce: Ostrzeżenie leży w aktach Departamentu Stanu, a odpowiedź MacArthura w protokole z Wake, więc wyrazistość błędu i pewność źródeł 5; kosztowało to całą Koreę Północną, koszt 4. Poza Stanami Zjednoczonymi marsz jest znacznie mniej znany niż bitwa nad zbiornikiem Chosin, do której doprowadził, rozpoznawalność 3, dlatego stoi niżej od Kann i Azincourt, które też mają 40 punktów.
15 Singapur, 1942
- Gdzie
- Wyspa Singapur na krańcu Półwyspu Malajskiego
- Wojna
- II wojna światowa, kampania malajska
- Decyzja
- Arthur Percival spodziewa się Japończyków na północnym wschodzie, tam wysyła świeżą brytyjską 18. Dywizję, a resztę rozciąga cienko wzdłuż wybrzeża
- Ostrzeżenia
- Wavell 20 stycznia 1942 uznał, że desant przyjdzie od północnego zachodu, i chciał tam postawić 18. Dywizję
- Koszt
- Kapitulacja 15 lutego 1942; do niewoli trafiło ok. 80 do 85 tys. ludzi
31 stycznia 1942 roku ostatnie oddziały brytyjskie i z krajów Wspólnoty przeszły z Malajów na wyspę Singapur, której umocnienia budowano z myślą o ataku od morza. Na północnym brzegu nie było stałych fortyfikacji. Generał Sir Archibald Wavell, który odwiedził wyspę 20 stycznia, uznał, że Japończycy wylądują na północnym zachodzie, gdzie cieśnina Johor jest najwęższa, i chciał tam postawić świeżą brytyjską 18. Dywizję. Percival stanowczo się nie zgodził i spodziewał się głównego uderzenia od wschodu. Wysłał 18. Dywizję na północny wschód, resztę rozciągnął wzdłuż wybrzeża w linię bez głębi, a północny zachód zostawił dwóm brygadom australijskim.34
W nocy 8 lutego około 13 tysięcy Japończyków przeprawiło się przeciw mniej więcej 3 tysiącom Australijczyków na północnym zachodzie; dowództwo uznało to za dywersję i wysłało za mało pomocy. 15 lutego, zepchnięty pod samo miasto i bez wody, Percival skapitulował. HistoryNet liczy 80 tysięcy jeńców, Taylor Downing około 85 tysięcy, pokonanych przez około 23 tysiące Japończyków. Churchill nazwał to „najgorszą katastrofą i największą kapitulacją w historii Wielkiej Brytanii”. Mit i fakt: popularna opowieść obwinia wielkie działa, które mogły strzelać tylko w stronę morza; National Army Museum widzi problem w amunicji: były to głównie pociski przeciwpancerne przeznaczone na okręty, mało skuteczne przeciw piechocie, a HistoryNet zwraca uwagę na brak pocisków burzących.35
Dlaczego to miejsce: Głośna i dobrze udokumentowana klęska, rozpoznawalność 4 i pewność źródeł 5, kosztowała armię i twierdzę, koszt 4; wyrazistość błędu to tylko 3, bo nagi północny brzeg i słabą obronę lotniczą i morską Malajów przesądzono, zanim Percival rozstawił wojska. Remisuje z Tannenbergiem, opisanym wśród bitew blisko listy, na 39 punktach i wchodzi na listę dzięki wyższemu kosztowi.
Jak wybraliśmy i ułożyliśmy błędy
Za błąd uznaliśmy tylko decyzję dowódcy na polu bitwy lub w kampanii, którą historycy zgodnie uważają za możliwą i konieczną do podjęcia inaczej i która z trudnego położenia zrobiła klęskę. Rdzeniem rankingu jest to, na ile błąd był wyraźny i możliwy do uniknięcia, a nie to, jak wielka była klęska. Nie liczy się pech ani zwykła porażka z lepszym przeciwnikiem, dlatego pomijamy Pearl Harbor, atak z zaskoczenia, który Japończycy zaplanowali i przeprowadzili niewykryci. Nie liczą się też decyzje polityczne: rozpoczęcie wojny, jak napaść na Związek Radziecki w 1941 roku, to wybór rządów, więc oceniamy tylko to, co dowódcy zrobili, gdy walka już trwała, jak pod Stalingradem. Klęski o największej liczbie ofiar szeregujemy w przewodniku po najkrwawszych bitwach w historii, a wielkie pułapki, widziane od strony tych, którzy je zastawili, w przewodniku po największych zasadzkach w historii.36
Rozważyliśmy 25 kandydatów i każdemu daliśmy od 1 do 5 punktów w pięciu kryteriach. Rozpoznawalność liczy się potrójnie, bo ta strona odpowiada na pytanie, które błędy wojskowe są najsłynniejsze; wyrazistość błędu, jego koszt i pamięć liczą się podwójnie, a pewność źródeł raz. Wiele błędów znamy od jednego kronikarza albo od ludzi, którzy pisali, żeby oczyścić własne imię, dlatego obniżaliśmy pewność wszędzie tam, gdzie decyzja lub ostrzeżenie opierają się na jednym późnym albo stronniczym źródle:
- Rozpoznawalność (×3). 5, gdy błąd jest znany daleko poza historią wojskowości i pojawia się na większości list błędów wojskowych, 1, gdy znają go tylko specjaliści.
- Wyrazistość błędu (×2). Na ile błąd był wyraźny i możliwy do uniknięcia: 5, gdy historycy zgodnie wskazują jako przyczynę klęski jedną konkretną decyzję dowódcy, podjętą wbrew radom lub ostrzeżeniom dostępnym w tamtej chwili; 4, gdy błąd jest wyraźny, ale winę dzieli z umiejętnościami wroga albo drugą przyczyną; 3, gdy historycy są podzieleni albo błąd był jedną z kilku przyczyn; 2, gdy o klęsce bardziej niż czyjakolwiek decyzja przesądził pech albo silniejszy przeciwnik; 1, gdy nie było realnej alternatywy albo cała historia jest legendą. Ocena 2 lub 1 wyklucza wpis z listy.
- Koszt (×2). Ile kosztował błąd: 5, gdy przegrał wojnę, państwo albo armię, od której zależał los wojny, 1, gdy poza polem bitwy kosztował niewiele.
- Pamięć (×2). 5, gdy wciąż żyje w pamięci (wiersz, film, dzień pamięci, przysłowie), 1, gdy jest zapomniany.
- Pewność źródeł (×1). 5, gdy decyzję, ostrzeżenia i straty potwierdzają dokumenty lub niezależne źródła, 1, gdy opierają się na jednym późnym źródle albo są sporne.
Lista jest uszeregowana według sumy punktów, nie według dat. Przy remisie wyżej stoi błąd bardziej znany, potem ten, który kosztował więcej, a na końcu starszy. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Widać w niej, dlaczego Kanny, wcześniej pierwsze na tej stronie, są teraz dwunaste: Polibiusz zapisał, że Emiliusz Paulus był przeciwny walce na otwartej równinie, a manipuły ustawiono wielokrotnie głębiej, niż były szerokie, ale pisze też, że o stoczeniu bitwy zdecydował senat; wiele zależało od kunsztu Hannibala, a Rzym i tak wygrał wojnę.
| Miejsce | Nazwa | Rozpoznawalność ×3 | Wyrazistość błędu ×2 | Koszt ×2 | Pamięć ×2 | Pewność źródeł ×1 | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Stalingrad | 5 | 4 | 5 | 5 | 5 | 48 |
| 2 | Rosja | 5 | 4 | 5 | 5 | 4 | 47 |
| 3 | Las Teutoburski | 5 | 4 | 5 | 5 | 3 | 46 |
| 4 | Arnhem | 5 | 4 | 3 | 5 | 5 | 44 |
| 5 | Hattin | 4 | 5 | 5 | 4 | 3 | 43 |
| 6 | Dien Bien Phu | 4 | 4 | 5 | 4 | 5 | 43 |
| 7 | Gallipoli | 5 | 3 | 3 | 5 | 5 | 42 |
| 8 | Szarża Lekkiej Brygady | 5 | 5 | 1 | 5 | 5 | 42 |
| 9 | Zatrzymanie pod Dunkierką | 4 | 4 | 4 | 5 | 4 | 42 |
| 10 | Little Bighorn | 5 | 4 | 2 | 5 | 4 | 41 |
| 11 | Szarża Picketta | 4 | 4 | 3 | 5 | 5 | 41 |
| 12 | Kanny | 4 | 4 | 3 | 5 | 4 | 40 |
| 13 | Azincourt | 4 | 4 | 3 | 5 | 4 | 40 |
| 14 | Marsz nad Jalu | 3 | 5 | 4 | 4 | 5 | 40 |
| 15 | Singapur | 4 | 3 | 4 | 4 | 5 | 39 |
Blisko listy
Pięć błędów było blisko i nie weszło do piętnastki:
Tannenberg, 1914. 2. Armia Samsonowa maszerowała bez łączności z 1. Armią Rennenkampfa, a rosyjskie sztaby nadawały rozkazy otwartym tekstem przez radio; HISTORY, powołując się na historyka Jaya Lockenoura, nazywa to największym błędem Rosjan. Okrążona armia została rozbita, a Hindenburg w rozkazie dziennym z 31 sierpnia ogłosił ponad 90 tysięcy jeńców. Winę dzieli kilku dowódców, a Rosja walczyła dalej, więc remisuje z Singapurem na 39 punktach i odpada z powodu niższego kosztu.37
Isandlwana, 1879. Lord Chelmsford rozbił obóz, nie ustawiając wozów w tabor, i wyprowadził część sił na poszukiwanie Zulusów. Ponad 20 tysięcy wojowników spadło na obóz, a większość z 1700 obrońców, walczących w zbyt rozciągniętej linii, daleko od amunicji, zginęła. Obóz miał być tymczasowy, a Brytyjczycy i tak wygrali wojnę, więc Isandlwana ma 38 punktów.38
Pierwszy dzień nad Sommą, 1916. Natarcie Haiga opierało się na siedmiodniowym ostrzale, który miał zniszczyć niemieckie umocnienia i przeciąć zasieki; wiele pocisków było wadliwych, druty w wielu miejscach pozostały nietknięte, a 1 lipca 1916 roku armia brytyjska straciła 57 tysięcy ludzi, najwięcej w jednym dniu w swojej historii. Historycy spierają się, na ile był to błąd, a na ile cena wojny okopowej, a dzień niczego nie rozstrzygnął: 37 punktów.39
Syrakuzy, 413 p.n.e. Gdy pobita ateńska wyprawa była gotowa odpłynąć do domu, nastąpiło zaćmienie Księżyca, a Nikiasz, według Tukidydesa „zbyt oddany zabobonom”, nie pozwolił nawet rozmawiać o odwrocie, dopóki nie minie trzy razy po dziewięć dni. Flotę i armię potem zniszczono, a do domu wróciło niewielu z wielu. To jeden z najwyraźniejszych błędów starożytności, ale znają go głównie czytelnicy Tukidydesa, rozpoznawalność 3, stąd 37 punktów.40
Adrianopol, 378. Cesarz zachodni Gracjan pisał do Walensa, by zaczekał na jego armię, i to samo radził dowódca jazdy Wiktor, ale Walens, podjudzany przez dworzan, którzy nie chcieli, by Gracjan dzielił z nim zwycięstwo, od razu zaatakował Gotów. Ammianus Marcellinus pisze, że ocalała ledwie jedna trzecia armii. To jedyna pełna relacja, a nazwa mało komu coś mówi, stąd 36 punktów.41
Błąd czy pech? Czego tu nie ma
Niektóre słynne katastrofy pominęliśmy celowo. Klęskę nad Jeziorem Trazymeńskim w 217 roku p.n.e. często zrzuca się na konsula Flaminiusza, ale była ona przede wszystkim mistrzowsko przygotowaną zasadzką i należy do historii wielkich pułapek. Pearl Harbor to kolejny trudny przypadek: amerykańskie nieprzygotowanie było faktem, ale oficjalna historia armii USA opisuje japoński plan zsynchronizowany tak, by w pełni wykorzystać zaskoczenie, i zespół lotniskowców, który niewykryty przepłynął 3000 mil przez Pacyfik. Napaść na Związek Radziecki w 1941 roku była decyzją rządu o rozpoczęciu wojny, której ta lista nie ocenia. Manzikert, obecny na wcześniejszej wersji tej strony, wypadł, bo o klęsce Bizancjum bardziej niż wybory cesarza przesądziło zejście z pola tylnej straży Andronika Dukasa, a Isandlwana i Tannenberg trafiły do bitew blisko listy.42
Wspólne wątki widać łatwiej. Dowódcy lekceważyli albo tłumaczyli sobie ostrzeżenia, jak w Lesie Teutoburskim, pod Arnhem, w Singapurze i w marszu nad Jalu. Trwali w miejscu, gdy trzeba było ruszyć, jak Hitler pod Stalingradem i Napoleon w Moskwie, albo ruszali, gdy trzeba było stać, jak Gwidon z Lusignan pod Hattin. Dzielili siły przed wrogiem, którego nie policzyli, jak nad Little Bighorn. Wreszcie wydawali lub otrzymywali rozkazy tak mgliste, że dzielni ludzie wykonywali je aż do własnej zagłady, jak pod Bałakławą.
